Khủng hoảng khí hậu gia tăng: El Niño, cháy rừng và nỗi lo an ninh lương thực toàn cầu

Trước những diễn biến ngày càng rõ nét của hiện tượng El Niño và biến đổi khí hậu toàn cầu, Liên hợp quốc (LHQ) ngày 5/8 đã phát đi cảnh báo đáng lo ngại rằng thế giới có thể sẽ có thêm khoảng 49 triệu người rơi vào tình trạng thiếu lương thực nghiêm trọng trong hai năm tới, nâng tổng số người phải đối mặt với nạn đói cấp tính lên khoảng 274 triệu người vào cuối năm 2027. Đây được xem là một trong những cảnh báo mạnh mẽ nhất của LHQ trong những năm gần đây về mối liên hệ giữa khí hậu cực đoan và khủng hoảng an ninh lương thực toàn cầu. Theo đánh giá của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO), Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) cùng các đối tác nhân đạo, El Niño đang trở thành "chất xúc tác" khiến những cuộc khủng hoảng vốn đã tồn tại do xung đột, lạm phát, nợ công và bất ổn kinh tế trở nên nghiêm trọng hơn. Báo cáo mới nhất cho thấy hiện có hơn 730 triệu người trên thế giới đang phải sống trong tình trạng thiếu ăn kinh niên, trong khi khoảng 2,3 tỷ người rơi vào tình trạng mất an ninh lương thực ở các mức độ khác nhau. Chỉ riêng trong năm 2025, khoảng 295 triệu người tại 53 quốc gia và vùng lãnh thổ đã phải đối mặt với mất an ninh lương thực cấp tính – con số cao nhất kể từ khi Báo cáo Toàn cầu về Khủng hoảng Lương thực (GRFC) được công bố. Nếu El Niño tiếp tục mạnh lên như dự báo, xu hướng này sẽ còn gia tăng trong các năm 2026–2027.

Theo LHQ, cảnh báo trên được đưa ra trong bối cảnh nhiều quốc gia nghèo và dễ bị tổn thương đang đồng thời phải hứng chịu những tác động chồng lấn của biến đổi khí hậu, xung đột kéo dài và giá lương thực, năng lượng duy trì ở mức cao. Các nhà khoa học khí hậu nhận định El Niño đang làm gia tăng đáng kể tần suất và cường độ của nhiều hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán kéo dài, nắng nóng kỷ lục, mưa lớn cục bộ, lũ quét, xâm nhập mặn và cháy rừng trên phạm vi toàn cầu. Đặc biệt, nhiều khu vực sản xuất lương thực trọng điểm như Đông Phi, miền Nam châu Phi, Trung Mỹ, Nam Mỹ và Đông Nam Á đều được dự báo sẽ chịu ảnh hưởng mạnh. FAO cho biết sản lượng nhiều loại cây trồng chủ lực như ngô, lúa mì, gạo, đậu tương và cà phê có nguy cơ suy giảm tại các vùng chịu hạn nghiêm trọng, trong khi ngành chăn nuôi cũng đối mặt với tình trạng thiếu nước, thiếu thức ăn và gia tăng dịch bệnh. Tại Đông Phi, nhiều quốc gia như Ethiopia, Somalia và Kenya vẫn chưa phục hồi hoàn toàn sau đợt hạn hán lịch sử kéo dài từ năm 2020 đến 2023 khiến hàng chục triệu người rơi vào cảnh thiếu đói, do đó bất kỳ cú sốc khí hậu mới nào cũng có thể làm đảo ngược những thành quả phục hồi mong manh.

LHQ nhấn mạnh 45 quốc gia dễ bị tổn thương nhất sẽ là những nơi chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của El Niño, đặc biệt là các quốc gia có nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào nông nghiệp, nguồn nước tự nhiên và hệ thống an sinh xã hội còn hạn chế. Riêng khu vực Mỹ Latinh và Caribe được dự báo sẽ có hơn 16 triệu người có nguy cơ rơi vào tình trạng đói cấp tính nếu các hiện tượng cực đoan tiếp tục diễn biến bất lợi. Tại Nam Mỹ, các nước như Peru, Ecuador và Bolivia thường xuyên chịu mưa lũ nghiêm trọng trong các năm El Niño mạnh, trong khi nhiều khu vực thuộc Trung Mỹ lại đối mặt với hạn hán kéo dài, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất ngô và đậu – nguồn lương thực chính của hàng triệu người dân. Ở Đông Nam Á, El Niño cũng làm gia tăng nguy cơ thiếu nước tưới, suy giảm sản lượng lúa gạo tại nhiều quốc gia xuất khẩu lớn như Thái Lan, Indonesia và Philippines, qua đó tác động đến nguồn cung lương thực toàn cầu. Ngân hàng Thế giới từng ước tính những đợt El Niño mạnh có thể gây thiệt hại cho kinh tế toàn cầu lên tới hàng nghìn tỷ USD trong nhiều năm do làm gián đoạn sản xuất nông nghiệp, thương mại, chuỗi cung ứng và năng suất lao động.

Các chuyên gia cảnh báo tác động của El Niño không chỉ dừng lại ở một hay hai vụ mùa thất bát mà còn kéo dài trong nhiều năm thông qua những hệ lụy về kinh tế - xã hội. Khi sản lượng lương thực giảm và giá thực phẩm tăng cao, các hộ gia đình nghèo buộc phải cắt giảm khẩu phần ăn, bán tài sản sản xuất, cho trẻ em nghỉ học hoặc giảm chi tiêu cho chăm sóc y tế để duy trì cuộc sống. Điều này làm gia tăng suy dinh dưỡng, nghèo đói và bất bình đẳng, đồng thời làm suy yếu khả năng chống chịu của cộng đồng trước các cú sốc khí hậu trong tương lai. Theo WFP, chi phí nhân đạo toàn cầu đã tăng nhanh trong những năm gần đây, trong khi nguồn tài trợ quốc tế lại có xu hướng giảm, khiến nhiều chương trình cứu trợ buộc phải cắt giảm quy mô hoạt động. Đây là thách thức lớn đối với các quốc gia đang phải gánh nợ công cao và thiếu nguồn lực đầu tư cho thích ứng với biến đổi khí hậu.

Theo các cơ quan khí tượng quốc tế, El Niño nhiều khả năng sẽ đạt cường độ mạnh trong giai đoạn tháng 9 đến tháng 12/2026, sau đó suy yếu dần nhưng các tác động đối với an ninh lương thực có thể kéo dài sang năm 2027 do ảnh hưởng tích lũy lên mùa vụ, nguồn nước, thị trường và sinh kế của người dân. Điều này một lần nữa cho thấy an ninh lương thực toàn cầu đang ngày càng mong manh trước tác động cộng hưởng của khí hậu cực đoan, xung đột địa chính trị và đứt gãy chuỗi cung ứng. LHQ vì vậy kêu gọi cộng đồng quốc tế tăng cường đầu tư vào hệ thống cảnh báo sớm, dự báo khí hậu, phát triển giống cây trồng chịu hạn, quản lý tài nguyên nước, hỗ trợ sinh kế và mở rộng mạng lưới an sinh xã hội. Các chuyên gia nhấn mạnh rằng mỗi 1 USD đầu tư cho các biện pháp ứng phó sớm có thể giúp tiết kiệm nhiều lần chi phí cứu trợ khẩn cấp sau thiên tai, đồng thời giảm đáng kể nguy cơ xảy ra một cuộc khủng hoảng lương thực quy mô toàn cầu.

Song song với cảnh báo về an ninh lương thực, các nghiên cứu mới tiếp tục chỉ ra mối liên hệ ngày càng rõ rệt giữa biến đổi khí hậu và các hiện tượng thời tiết cực đoan trên toàn thế giới. Nhóm nghiên cứu World Weather Attribution (WWA) ngày 6/8 công bố kết quả phân tích cho thấy biến đổi khí hậu do con người gây ra đã làm tăng khoảng gấp đôi khả năng xuất hiện các điều kiện thời tiết cực đoan dẫn đến cháy rừng tại Canada. Bằng việc sử dụng số liệu quan trắc kết hợp các mô hình khí hậu để so sánh điều kiện hiện nay với một thế giới giả định chưa chịu tác động của mức tăng nhiệt độ khoảng 1,4°C kể từ thời kỳ tiền công nghiệp, nhóm nghiên cứu kết luận rằng các đợt thời tiết nóng, khô và nhiều gió – yếu tố tạo điều kiện cho cháy rừng bùng phát – hiện xuất hiện với tần suất cao hơn nhiều so với trước đây. Cụ thể, các điều kiện thời tiết tương tự hiện có thể xảy ra 2–6 năm/lần tại Vùng lãnh thổ Tây Bắc của Canada và 6–15 năm/lần tại bang Ontario, trong khi nếu không có biến đổi khí hậu thì phải khoảng 40 năm mới xuất hiện một lần.

Theo tác giả chính của nghiên cứu, ông Theodore Keeping thuộc Đại học Hoàng gia London, kể từ mùa cháy rừng lịch sử năm 2023, Canada đã bước vào một giai đoạn hoàn toàn mới khi quy mô và cường độ các đám cháy đều tăng mạnh. Không chỉ diện tích cháy lan lớn hơn, mùa cháy cũng kéo dài hơn và khó kiểm soát hơn do nền nhiệt cao, độ ẩm thấp và lượng nhiên liệu cháy tích tụ nhiều. Từ tháng 7/2026 đến nay, thời tiết khô nóng kéo dài đã khiến hàng loạt đám cháy lan rộng trên khắp Canada, đặc biệt tại Ontario và Vùng lãnh thổ Tây Bắc. Đến đầu tháng 8, hơn 3,8 triệu ha rừng đã bị thiêu rụi, hàng nghìn người buộc phải sơ tán và hàng triệu người phải sống trong điều kiện chất lượng không khí nguy hại do khói bụi bao phủ. Các nhà khoa học cảnh báo cháy rừng quy mô lớn còn giải phóng lượng lớn khí CO₂ vào khí quyển, làm suy giảm khả năng hấp thụ carbon của rừng và tạo ra vòng phản hồi khiến hiện tượng nóng lên toàn cầu tiếp tục gia tăng.

Tại châu Âu, tình trạng nắng nóng cực đoan cũng đang làm gia tăng nguy cơ cháy rừng trên diện rộng. Ở Serbia, lực lượng cứu hỏa vẫn đang nỗ lực khống chế hàng loạt đám cháy trong điều kiện nhiệt độ nhiều nơi dao động 35–40°C, gió mạnh và độ ẩm rất thấp. Đám cháy tại khu bảo tồn thiên nhiên Deliblato Sands, cách thủ đô Belgrade khoảng 60 km, đã bùng phát trở lại sau gần 10 ngày được kiểm soát và thiêu rụi khoảng 300 ha rừng thông. Khoảng 45 lính cứu hỏa, các đội tình nguyện cùng ba trực thăng của cảnh sát đã được huy động tham gia chữa cháy. Đồng thời, hạn hán kéo dài khiến mực nước trên các sông lớn như Danube, Sava và Tisa tiếp tục xuống thấp, đe dọa hoạt động giao thông đường thủy và nguồn nước sinh hoạt. Trong khi đó, tại Hà Lan, đám cháy rừng ở khu bảo tồn thiên nhiên thuộc tỉnh Limburg đã ảnh hưởng tới khoảng 100 ha diện tích rừng, buộc lực lượng chức năng huy động gần 300 lính cứu hỏa cùng trực thăng quân đội tham gia khống chế. Những diễn biến này cho thấy các hiện tượng cực đoan do biến đổi khí hậu đang xảy ra đồng thời tại nhiều khu vực trên thế giới, từ khủng hoảng lương thực, hạn hán, nắng nóng đến cháy rừng, đặt ra yêu cầu cấp bách về tăng cường hợp tác quốc tế trong thích ứng với biến đổi khí hậu, giảm phát thải khí nhà kính và nâng cao khả năng chống chịu của các cộng đồng dễ bị tổn thương.