El Niño mạnh lên, Mỹ Latinh đối mặt hạn hán, lũ lụt và mất mùa

Khi hiện tượng này được dự báo tiếp tục mạnh lên trong những tháng cuối năm, các chuyên gia cảnh báo áp lực lên nông nghiệp, nguồn nước, hệ sinh thái và chuỗi cung ứng lương thực của khu vực sẽ ngày càng lớn.

El Niño – Dao động phương Nam (ENSO) hình thành khi nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực trung tâm và phía Đông xích đạo Thái Bình Dương cao hơn bình thường, kéo theo những thay đổi trên quy mô lớn trong hoàn lưu khí quyển, phân bố mưa và nhiệt độ. Vì vậy, tác động của El Niño không diễn ra giống nhau ở mọi nơi. Một số khu vực có thể trở nên nóng và khô hơn, trong khi các vùng khác lại xuất hiện mưa lớn bất thường.

Theo Văn phòng Liên hợp quốc về Giảm nhẹ Rủi ro Thiên tai (UNDRR), El Niño đã được xác nhận xuất hiện trên Thái Bình Dương từ đầu tháng 7/2026 và nhiều khả năng sẽ mạnh lên nhanh chóng trong những tháng tới, trở thành một đợt El Niño mạnh vào cuối năm. Đối với Mỹ Latinh và Caribe, đây là vấn đề đặc biệt đáng quan tâm bởi khu vực từng nhiều lần chịu tác động đồng thời của hạn hán, lũ lụt, thiệt hại mùa màng và gián đoạn chuỗi cung ứng trong các kỳ El Niño trước.

Cuba đứng trước nguy cơ nóng hơn, khô hơn và thiếu nước

Tại Cuba, Viện Khí tượng Cuba (Insmet) cảnh báo El Niño có thể góp phần làm nhiệt độ tăng, lượng mưa suy giảm và nguy cơ hạn hán, thiếu nước gia tăng. Điều này đặc biệt đáng lo trong bối cảnh mùa hè nóng và khô có thể làm nhu cầu sử dụng nước cho sinh hoạt, nông nghiệp và chăn nuôi tăng mạnh.

El Niño thường làm giảm hoạt động bão nhiệt đới ở lưu vực Đại Tây Dương do sự gia tăng của gió đứt tầng theo chiều thẳng đứng, qua đó gây bất lợi cho quá trình hình thành và phát triển của các xoáy thuận nhiệt đới. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa Cuba được miễn trừ nguy cơ bão. Một cơn bão mạnh vẫn có thể hình thành và tác động trực tiếp đến đảo quốc.

Dự báo mùa bão năm 2026 của Insmet cho thấy toàn lưu vực Đại Tây Dương có thể hình thành khoảng 11 xoáy thuận nhiệt đới, trong đó 5 hệ thống có khả năng đạt cấp bão và 2 cơn có thể trở thành bão lớn. Khoảng 8 hệ thống được dự báo hình thành trên Đại Tây Dương, 2 ở Caribe và 1 tại Vịnh Mexico. Với Cuba, xác suất chịu ảnh hưởng trực tiếp của ít nhất một cơn bão được ước tính khoảng 40%, trong khi xác suất bị ảnh hưởng bởi ít nhất một cơn bão nhiệt đới lên tới 75%.

Điều này cho thấy một nghịch lý đáng chú ý: El Niño có thể làm giảm số lượng bão trung bình nhưng không loại bỏ rủi ro thiên tai đối với từng quốc gia cụ thể. Một hệ thống nhiệt đới duy nhất đổ bộ đúng khu vực cũng có thể gây thiệt hại rất lớn cho cơ sở hạ tầng, mùa màng và nguồn nước.

Cuba hiện vẫn phải khắc phục hậu quả từ mùa bão năm 2025. Những thiệt hại do bão Melissa gây ra đã tạo thêm áp lực cho nền kinh tế và hệ thống hạ tầng, khiến khả năng chống chịu trước một mùa khí hậu cực đoan mới trở thành vấn đề cấp thiết.

Mexico đối mặt với bài toán thiếu nước và an ninh lương thực

Tại Mexico, tác động của El Niño được dự báo có sự phân hóa rất rõ giữa các vùng. Các khu vực phía Bắc có nguy cơ trải qua những giai đoạn nóng và khô kéo dài, trong khi một số khu vực ven Thái Bình Dương có thể phải đối mặt với mưa lớn, bão và các hiện tượng khí tượng thủy văn cực đoan.

Theo phân tích khu vực của Tổ chức Y tế liên Mỹ (PAHO), El Niño thường làm tăng khả năng xuất hiện điều kiện khô hạn tại một phần Trung Mỹ, khu vực Hành lang Khô Trung Mỹ và miền Bắc Nam Mỹ. Nhiệt độ cao hơn bình thường có thể làm trầm trọng thêm tình trạng hạn hán và khiến nhu cầu nước cho nông nghiệp tăng lên.

Vấn đề không chỉ nằm ở lượng mưa tổng cộng trong cả mùa. Mưa nhiều hơn không đồng nghĩa nguồn nước sẽ được cải thiện, bởi nước có thể tập trung trong một vài trận mưa cực đoan, nhanh chóng chảy ra sông hoặc biển thay vì thấm xuống đất và bổ sung nước ngầm.

Đối với nông nghiệp Mexico, sự thay đổi này đặc biệt nguy hiểm. Hạn hán kéo dài có thể làm giảm năng suất ngô, đậu, lúa mì và nhiều loại cây trồng khác; trong khi những trận mưa lớn bất ngờ lại có thể gây ngập ruộng, xói mòn đất, rửa trôi chất dinh dưỡng và làm gia tăng sâu bệnh.

Nông dân vì thế phải đối mặt với một bài toán khó hơn: thiếu nước trong giai đoạn cây cần nước nhất nhưng lại có thể ngập úng khi mưa tập trung trong thời gian ngắn. Chi phí sản xuất, tưới tiêu, bảo vệ mùa màng và bảo quản nông sản đều có nguy cơ tăng lên, cuối cùng tác động đến giá thực phẩm và thu nhập của người dân.

Amazon và các vùng sản xuất lương thực đứng trước rủi ro lớn

Tác động của El Niño còn đáng lo hơn ở quy mô khu vực khi Mỹ Latinh là một trong những trung tâm sản xuất và xuất khẩu lương thực quan trọng của thế giới.

Theo Reuters, El Niño mạnh có thể tạo ra sự phân hóa lớn giữa các vùng sản xuất. Argentina, Paraguay, Uruguay và miền Nam Brazil có khả năng nhận được lượng mưa thuận lợi hơn cho cây trồng trong một số giai đoạn, qua đó cải thiện độ ẩm đất và sản lượng. Tuy nhiên, mưa quá lớn cũng có thể gây ngập, xói mòn đất, làm thất thoát dinh dưỡng và tạo điều kiện cho bệnh nấm phát triển.

Ngược lại, miền Bắc và phía Tây Brazil có nguy cơ nóng và khô hơn. Đặc biệt, khu vực Amazon có thể chịu áp lực lớn khi mực nước sông giảm, ảnh hưởng đến giao thông đường thủy, đánh bắt thủy sản, sinh kế của cộng đồng ven sông và khả năng tiếp cận lương thực.

Amazon không chỉ là một hệ sinh thái quan trọng đối với Brazil mà còn đóng vai trò lớn trong chu trình nước khu vực. Khi rừng bị suy yếu bởi hạn hán, cháy rừng và phá rừng, khả năng duy trì độ ẩm và tái phân phối nước của hệ sinh thái cũng bị ảnh hưởng.

Các chuyên gia đang đặc biệt quan tâm đến nguy cơ El Niño đạt cường độ mạnh vào cuối năm, đúng thời điểm Amazon bước vào giai đoạn khô hạn. Nếu hạn hán kéo dài kết hợp với nền nhiệt cao, nguy cơ cháy rừng, mực nước sông xuống thấp và tổn thương hệ sinh thái có thể tăng mạnh.

Peru và Chile: nguy cơ đối lập giữa lũ lụt và thiếu nước

Ở khu vực bờ biển phía Tây Nam Mỹ, tác động của El Niño cũng thể hiện rõ sự tương phản.

Peru và Ecuador thường là những quốc gia chịu ảnh hưởng mạnh của biến động nhiệt độ mặt biển tại khu vực Đông Thái Bình Dương. Khi nước biển ấm lên bất thường, lượng hơi ẩm và đối lưu có thể gia tăng, kéo theo mưa lớn tại các khu vực vốn khô hạn. Trong khi đó, hoạt động khai thác và đánh bắt thủy sản cũng có thể bị ảnh hưởng do nhiệt độ nước biển thay đổi làm nhiều loài cá di chuyển xuống vùng nước sâu hơn.

Reuters cho biết ngành đánh bắt cá của Peru đang chịu tác động khi cá có xu hướng di chuyển xuống những vùng nước sâu hơn do điều kiện đại dương thay đổi. Điều này gây sức ép lên một trong những ngành kinh tế quan trọng của quốc gia Nam Mỹ.

Tại Chile, những diễn biến mới nhất cho thấy rủi ro mưa cực đoan không chỉ là vấn đề lý thuyết.

Ngày 18/8, mưa lớn bất thường tại miền Bắc Chile đã gây lũ quét, dòng bùn đá và sạt lở nghiêm trọng tại tỉnh Tocopilla, vùng Antofagasta. Tổng thống José Antonio Kast đã tuyên bố tình trạng thảm họa tại khu vực này để huy động nguồn lực ứng phó.

Đáng chú ý, khu vực Tocopilla nằm trong vùng sa mạc cực kỳ khô hạn. Chỉ trong vài giờ, lượng mưa khoảng 30 mm, trong khi lượng mưa trung bình cả năm tại khu vực này chỉ khoảng 5 mm. Sự chênh lệch quá lớn khiến các khe núi và lòng suối khô nhanh chóng biến thành dòng chảy mạnh, cuốn theo bùn đất và đá xuống khu dân cư. Ít nhất một người thiệt mạng và khoảng 2.000 người bị ảnh hưởng trong khu vực Antofagasta.

Đây là ví dụ điển hình cho cách một hiện tượng khí hậu có thể tạo ra tác động cực đoan ở một vùng vốn quen với điều kiện khô hạn. Những khu vực sa mạc thường có hạ tầng thoát nước và kiểm soát dòng chảy được thiết kế cho lượng mưa rất thấp, vì vậy khi xuất hiện mưa cực lớn trong thời gian ngắn, nguy cơ lũ quét và sạt lở tăng nhanh.

Panama Canal cũng chịu sức ép từ biến động nguồn nước

Một tác động ít được chú ý hơn nhưng có ý nghĩa kinh tế toàn cầu là ảnh hưởng của El Niño đối với kênh đào Panama.

Nguồn nước của hệ thống hồ phục vụ hoạt động kênh đào phụ thuộc đáng kể vào lượng mưa. Khi hạn hán kéo dài, mực nước hồ giảm khiến số lượng tàu và lượng hàng hóa có thể vận chuyển qua kênh bị hạn chế.

Theo Reuters, tình trạng thiếu nước tại Panama đã buộc nhà chức trách phải áp dụng các biện pháp hạn chế tải trọng và lưu lượng tàu trong những giai đoạn khô hạn, qua đó làm tăng chi phí vận tải và tạo thêm rủi ro cho chuỗi cung ứng toàn cầu.

Điều này cho thấy tác động của El Niño không dừng lại ở thời tiết. Một đợt hạn hán tại một quốc gia có thể nhanh chóng trở thành vấn đề thương mại quốc tế nếu ảnh hưởng đến các tuyến vận tải chiến lược.

Nông nghiệp Mỹ Latinh đứng trước bài toán thích ứng mới

Với Mỹ Latinh, tác động của El Niño cần được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ thiên tai mà còn là vấn đề an ninh lương thực, nguồn nước và ổn định kinh tế.

Các quốc gia phụ thuộc nhiều vào nông nghiệp có thể chứng kiến năng suất giảm nếu hạn hán xảy ra đúng thời kỳ sinh trưởng quan trọng. Ngược lại, những vùng có mưa quá mức phải đối mặt với ngập úng, sạt lở và dịch bệnh cây trồng. Biến động thời tiết cũng khiến giá nguyên liệu đầu vào, chi phí tưới tiêu, năng lượng và vận chuyển thay đổi mạnh.

Đối với người chăn nuôi, nhiệt độ cao và thiếu nước có thể làm giảm năng suất vật nuôi, tăng nhu cầu nước uống và thức ăn. Với thủy sản, nhiệt độ nước biển và hàm lượng oxy thay đổi có thể khiến các đàn cá dịch chuyển, ảnh hưởng trực tiếp đến sản lượng đánh bắt.

UNDRR cảnh báo tác động của El Niño không giống nhau giữa các quốc gia, thậm chí giữa các vùng trong cùng một quốc gia. Kinh nghiệm từ El Niño 2023–2024 cho thấy Hành lang Khô Trung Mỹ, Bolivia và Colombia từng chịu hạn hán kéo dài, trong khi các khu vực ven biển Ecuador và Peru lại hứng chịu mưa lớn và ngập lụt.

Cần chuyển từ ứng phó thiên tai sang quản lý rủi ro khí hậu

Trong bối cảnh El Niño 2026–2027 có khả năng tiếp tục mạnh lên, các chuyên gia cho rằng các nước Mỹ Latinh cần tăng cường chuẩn bị từ sớm thay vì chỉ phản ứng khi thiên tai xảy ra.

Một trong những ưu tiên là nâng cấp hệ thống cảnh báo sớm, kết hợp dữ liệu khí tượng, thủy văn, vệ tinh và mô hình dự báo để xác định trước những khu vực có nguy cơ hạn hán, lũ quét, sạt lở hoặc thiếu nước. Với nông nghiệp, thông tin dự báo cần được chuyển thành các khuyến cáo cụ thể về thời điểm gieo trồng, giống cây, lịch tưới và phương án bảo vệ vật nuôi.

Các giải pháp quản lý nước cũng cần được đẩy mạnh, từ thu gom nước mưa, tái sử dụng nước thải, hiện đại hóa hệ thống tưới nhỏ giọt, giảm thất thoát nước trong mạng lưới cấp nước đến bổ sung nguồn nước dự phòng.

Đặc biệt, đầu tư cho hạ tầng thích ứng cần được xem là khoản đầu tư dài hạn thay vì chỉ là chi phí phòng chống thiên tai. Những hệ thống hồ chứa, kênh tưới, thoát nước đô thị, đê điều, đường giao thông và mạng lưới điện được thiết kế dựa trên khí hậu trong quá khứ có thể không còn phù hợp khi các cực đoan ngày càng xuất hiện thường xuyên hơn.

El Niño vốn là một hiện tượng khí hậu tự nhiên, nhưng tác động của nó hiện nay diễn ra trên một nền khí hậu toàn cầu đã ấm hơn đáng kể. Chính vì vậy, cùng một mức độ biến động của El Niño có thể tạo ra những hậu quả nghiêm trọng hơn đối với con người và hệ sinh thái.

Từ hạn hán ở Amazon và miền Bắc Mexico đến lũ quét tại Chile, từ nguy cơ mất mùa ở các vùng sản xuất nông nghiệp đến sức ép lên hoạt động vận tải qua kênh đào Panama, El Niño đang cho thấy một thực tế: rủi ro khí hậu không còn là vấn đề riêng của ngành khí tượng mà đã trở thành vấn đề trực tiếp đối với nguồn nước, lương thực, năng lượng, giao thông và tăng trưởng kinh tế.

Trong những tháng tới, khi El Niño được dự báo tiếp tục mạnh lên, khả năng dự báo sớm, chủ động tích trữ và phân bổ nguồn nước, bảo vệ mùa màng và tăng cường khả năng chống chịu của cộng đồng sẽ quyết định mức độ thiệt hại mà Mỹ Latinh và Caribe phải đối mặt. Cắt giảm phát thải khí nhà kính vẫn là giải pháp căn bản để hạn chế biến đổi khí hậu về dài hạn, nhưng trước mắt, các quốc gia trong khu vực cần nhanh chóng chuyển sang cách tiếp cận “dự báo để hành động”, chuẩn bị trước cho cả hai thái cực: nơi khô hạn hơn, nơi mưa dữ dội hơn.