Lũ quét dữ dội tại Nepal, hơn 160 người thiệt mạng, hàng trăm người mất tích

Thảm họa xảy ra ngày 26/8 tại huyện Rasuwa, trong đó các khu vực Syabrubesi và Timure chịu ảnh hưởng đặc biệt nặng nề. Đây là vùng núi hiểm trở, nằm trên tuyến giao thông quan trọng nối Nepal với Trung Quốc và cũng là cửa ngõ dẫn vào khu vực trekking Langtang. Dòng nước bất ngờ dâng cao trên sông Bhote Koshi đã biến nhiều đoạn thung lũng thành một dòng lũ bùn khổng lồ, phá hủy hàng loạt công trình nằm sát sông.

Theo số liệu được các cơ quan Nepal công bố trong ngày 26/8, lực lượng chức năng đã tìm thấy 157 thi thể. Tuy nhiên, con số thương vong được dự báo còn tiếp tục thay đổi do nhiều khu vực vẫn bị cô lập, hệ thống thông tin liên lạc bị gián đoạn và công tác tiếp cận hiện trường gặp rất nhiều khó khăn. Các đội cứu hộ đang phải tìm kiếm trong lớp bùn đất dày, giữa những khu vực có nguy cơ tiếp tục xảy ra sạt lở và lũ quét.

Một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất hiện nay là số người chưa xác định được tung tích. Cơ quan Du lịch Nepal cho biết 403 du khách được báo cáo mất liên lạc, trong đó có 341 người nước ngoài. Danh sách bao gồm công dân Ấn Độ, Mỹ, Australia, Anh, Canada, Malaysia, Ukraine, Nam Phi, Singapore, New Zealand, Nhật Bản, Đức, Pháp và Tây Ban Nha. Riêng công dân Mỹ được xác định có ít nhất 47 người nằm trong danh sách chưa liên lạc được.

Trong số những người mất tích còn có các nhân viên làm việc tại những dự án thủy điện trong khu vực. Tám công dân Hàn Quốc được cho là mất liên lạc khi đang làm việc tại một dự án thủy điện, trong khi một số người Hàn Quốc khác bị mắc kẹt tại vùng thiên tai. Seoul đã thành lập lực lượng đặc nhiệm và chuẩn bị triển khai nhóm phản ứng nhanh gồm các quan chức chính phủ, cảnh sát và lực lượng cứu hỏa tới Nepal để hỗ trợ công tác tìm kiếm.

Không chỉ Nepal, khu vực phía bên kia biên giới Trung Quốc cũng chịu ảnh hưởng nghiêm trọng. Tại huyện Gyirong thuộc Khu tự trị Tây Tạng, một vụ sạt lở đất đã xảy ra gần cửa khẩu Gyirong, tuyến giao thương quan trọng giữa Nepal và Trung Quốc. Ban đầu, phía Trung Quốc xác nhận 3 người thiệt mạng và 265 người mất tích; đến ngày 27/8, Reuters đưa tin số người được báo cáo mất tích tại Tây Tạng đã tăng lên 558, trong đó có 260 công dân nước ngoài.

Các cơ quan chức năng Trung Quốc đang đặc biệt quan tâm nguy cơ xuất hiện các thảm họa thứ cấp. Một hồ nước hình thành do dòng chảy bị chặn ở thượng nguồn đang được theo dõi sát sao vì nếu tiếp tục tích nước và xảy ra vỡ hoặc tràn, một đợt lũ mới có thể hình thành, gây thêm nguy hiểm cho lực lượng cứu hộ và các khu dân cư ở hạ lưu.

Thảm họa xảy ra cực nhanh, nghi liên quan đến sạt lở băng - đá

Điểm bất thường của trận lũ lần này là nhiều khu vực không ghi nhận mưa lớn ngay trước thời điểm dòng nước đột ngột dâng cao. Các phân tích ban đầu cho thấy nguyên nhân nhiều khả năng không phải một đợt mưa cực đoan đơn thuần mà liên quan đến một vụ sạt lở hoặc sụp đổ khối băng - đá ở khu vực thượng nguồn.

Theo các đánh giá ban đầu, một khối băng và đá lớn có thể đã trượt xuống lòng sông, tạm thời chặn dòng chảy, tạo thành một dạng "đập tự nhiên". Khi lượng nước tích tụ vượt quá khả năng giữ nước của vật cản, dòng nước có thể phá vỡ điểm nghẽn và lao xuống hạ lưu dưới dạng một đợt lũ đột ngột, mang theo lượng lớn bùn đá và vật liệu lòng sông. Reuters dẫn thông tin cho rằng sự kiện này có thể liên quan đến một trận động đất khoảng 4,4 độ, song nguyên nhân cuối cùng vẫn cần được điều tra thêm.

Cơ chế này giải thích vì sao người dân trong một số khu vực gần như không có nhiều thời gian để sơ tán. Không giống những trận lũ do mưa kéo dài, mực nước trong các trường hợp vỡ đập tự nhiên hoặc lũ do băng - đá có thể tăng rất nhanh, đồng thời dòng nước có sức cuốn cực lớn do mang theo đá tảng, đất đá và cây cối.

Sông Bhote Koshi có ý nghĩa đặc biệt về thủy văn và giao thông đối với khu vực. Dòng sông bắt nguồn từ vùng Himalaya, chảy qua khu vực biên giới Nepal - Trung Quốc rồi hợp lưu với hệ thống sông Trishuli. Do địa hình dốc, thung lũng hẹp và độ chênh cao lớn, các dòng lũ phát sinh ở thượng nguồn có thể truyền xuống hạ lưu với tốc độ nhanh, khiến thời gian cảnh báo đối với người dân rất hạn chế.

Đây cũng không phải lần đầu lưu vực Bhote Koshi hứng chịu một sự kiện lũ nghiêm trọng. Năm 2025, một trận lũ trên con sông này từng khiến 9 người thiệt mạng, 24 người mất tích và cuốn trôi cây cầu nối Nepal với Trung Quốc, gây gián đoạn giao thông và hoạt động thương mại qua biên giới trong thời gian dài.

Cơ sở hạ tầng bị tàn phá, hoạt động cứu hộ gặp nhiều trở ngại

Thiệt hại không chỉ tập trung vào nhà dân mà còn lan rộng tới mạng lưới giao thông, điện lực và các công trình phục vụ hoạt động kinh tế. Nhiều tuyến đường bị bùn đất và đá vùi lấp, cầu bị cuốn trôi hoặc hư hỏng, trong khi đường dây điện và hệ thống thông tin liên lạc tại một số khu vực bị gián đoạn.

Các báo cáo ban đầu cho thấy khoảng 40 km đường và ít nhất 19 cây cầu cơ giới đã bị hư hại tại các khu vực chịu ảnh hưởng. Nhiều công trình thủy điện cũng bị tác động, gây mất điện tại một số địa phương.

Địa hình miền núi khiến hoạt động cứu hộ trở nên đặc biệt phức tạp. Một số điểm bị cô lập hoàn toàn sau khi cầu và đường bị phá hủy. Trực thăng quân sự được huy động để tiếp cận những khu vực mà phương tiện đường bộ không thể tới, nhưng thời tiết xấu, địa hình chật hẹp và nguy cơ sạt lở khiến việc hạ cánh và triển khai lực lượng gặp nhiều hạn chế.

Các đội cứu hộ phải đồng thời thực hiện nhiều nhiệm vụ: tìm kiếm người mất tích, đưa người dân khỏi khu vực nguy hiểm, vận chuyển người bị thương, cung cấp thực phẩm và nước sạch, đồng thời kiểm tra các công trình thủy điện, cầu đường và khu vực có nguy cơ tiếp tục sạt lở.

Nepal và Trung Quốc tăng cường cảnh báo nguy cơ lũ tiếp diễn

Trước nguy cơ các dòng sông tiếp tục biến động, chính quyền Nepal đã yêu cầu người dân sống dọc sông Bhote Koshi nhanh chóng di chuyển tới những vị trí cao và an toàn hơn. Lực lượng quân đội, cảnh sát, nhân viên y tế, Hội Chữ thập đỏ và các nhóm tình nguyện đã được huy động tham gia cứu hộ, sơ tán và hỗ trợ người dân.

Tại Trung Quốc, lực lượng cứu hộ cũng được triển khai tới khu vực Gyirong để tìm kiếm người mất tích và kiểm tra các điểm có nguy cơ bị cô lập. Nhà chức trách tăng cường quan trắc mực nước, theo dõi các hồ nước bị hình thành do sạt lở và đánh giá khả năng xảy ra lũ tiếp theo.

Do hệ thống sông tại Himalaya có tính liên thông cao, các sự kiện xảy ra ở thượng nguồn có thể tác động nhanh chóng tới các khu vực phía dưới và thậm chí vượt qua biên giới quốc gia. Đây là lý do các chuyên gia cho rằng việc chia sẻ dữ liệu về mưa, mực nước, hồ băng và chuyển động của sông băng giữa Nepal, Trung Quốc và Ấn Độ có ý nghĩa rất quan trọng trong giảm thiểu rủi ro.

Cộng đồng quốc tế vào cuộc hỗ trợ Nepal

Trước quy mô thiệt hại ngày càng rõ hơn, nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế đã đưa ra các cam kết hỗ trợ. Ấn Độ được cho là đã điều động máy bay vận chuyển hàng cứu trợ khẩn cấp tới Nepal, trong đó có lều bạt, chăn, bộ dụng cụ vệ sinh, đèn năng lượng mặt trời và thuốc men.

Hội Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế cũng triển khai nguồn tài chính khẩn cấp để hỗ trợ Hội Chữ thập đỏ Nepal thực hiện cứu trợ, đánh giá thiệt hại và hỗ trợ các cộng đồng bị ảnh hưởng.

Liên Hợp Quốc cho biết sẵn sàng hỗ trợ các hoạt động cứu trợ do Chính phủ Nepal điều phối. Trong khi đó, Liên minh châu Âu đã kích hoạt hệ thống quản lý khẩn cấp Copernicus, cho phép sử dụng dữ liệu vệ tinh để lập bản đồ khu vực bị ngập, xác định những nơi bị cô lập và hỗ trợ đánh giá nhanh thiệt hại trên diện rộng.

Việc sử dụng ảnh vệ tinh đặc biệt hữu ích trong các thảm họa xảy ra tại vùng núi, nơi đường sá bị chia cắt và lực lượng cứu hộ khó tiếp cận. Dữ liệu viễn thám có thể giúp xác định những đoạn đường bị phá hủy, khu dân cư bị bùn đất vùi lấp và những khu vực có biến động địa hình bất thường.

Biến đổi khí hậu làm gia tăng nguy cơ thảm họa tại Himalaya

Nepal vốn là một trong những quốc gia có mức độ dễ tổn thương cao trước lũ quét và sạt lở. Mùa gió mùa Nam Á, thường kéo dài từ tháng 6 đến tháng 9, mang theo lượng mưa lớn, trong khi địa hình núi dốc khiến nước tập trung nhanh trên các lưu vực nhỏ. Nhiều khu dân cư, tuyến đường và công trình lại được xây dựng dọc các thung lũng sông, nơi có nguy cơ cao khi xuất hiện lũ đột ngột.

Tuy nhiên, rủi ro đang trở nên phức tạp hơn khi nhiệt độ tại Himalaya tăng lên. Nhiệt độ cao làm thay đổi trạng thái của sông băng, tuyết và các hồ băng, đồng thời có thể làm mất ổn định các sườn núi chứa băng và đá. Khi một khối băng hoặc đá lớn đổ xuống lòng sông, nó có thể tạo ra chuỗi tác động gồm sạt lở - chặn dòng - tích nước - vỡ đập tự nhiên - lũ quét.

Các nhà khoa học vì thế ngày càng quan tâm tới nhóm hiểm họa được gọi là GLOF - lũ do hồ băng vỡ, cùng các hiện tượng liên quan đến sạt lở băng - đá và hồ nước tạm thời hình thành sau sạt lở. Những hiện tượng này đặc biệt nguy hiểm bởi có thể xảy ra trong thời gian rất ngắn và khó dự báo chỉ dựa vào lượng mưa tại khu vực hạ lưu.

Thảm họa tại Nepal một lần nữa cho thấy cảnh báo thiên tai ở vùng núi không thể chỉ dựa vào theo dõi mưa. Hệ thống quan trắc cần đồng thời giám sát mực nước sông, chuyển động sông băng, hồ băng, địa hình và các dấu hiệu sạt lở ở thượng nguồn. Cùng với đó, việc truyền cảnh báo trực tiếp tới người dân ở hạ lưu và xây dựng các phương án sơ tán theo từng cấp độ nguy hiểm là yếu tố quyết định để giảm thiểu thương vong.

Trong ngắn hạn, nhiệm vụ cấp bách nhất tại Nepal và khu vực Tây Tạng vẫn là tìm kiếm những người mất tích, sơ tán người dân khỏi vùng có nguy cơ tiếp tục xảy ra lũ quét và sạt lở, khôi phục giao thông, điện và thông tin liên lạc. Về lâu dài, thảm họa đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với các quốc gia Himalaya trong việc xây dựng mạng lưới cảnh báo sớm xuyên biên giới, chia sẻ dữ liệu khí tượng - thủy văn theo thời gian thực và phối hợp ứng phó với những hiểm họa có nguồn gốc từ sông băng và các lưu vực sông xuyên quốc gia.