Nắng nóng cực đoan bức tử mùa màng, đẩy nông dân Đông Á vào cảnh mất mùa

Tại một cánh đồng khoai tây ở huyện Yanggu, cách Seoul khoảng 130 km về phía đông bắc, nông dân Lee Sang-hyuk gần như không thể thu hoạch được những củ khoai đạt tiêu chuẩn thương phẩm. Khi đào khoai lên khỏi mặt đất, nhiều củ đã mềm nhũn, dễ vỡ và có trạng thái giống như đã được luộc chín. Nhiệt độ quá cao khiến lớp đất trồng vốn có tác dụng bảo vệ củ khoai trở thành một “chiếc lò nung” tự nhiên, làm tổn thương trực tiếp phần củ nằm dưới mặt đất.

Thiệt hại không chỉ xuất hiện ở một vài thửa ruộng. Nhiều nông dân Hàn Quốc cho biết cây trồng bị ảnh hưởng ở quy mô rộng, trong khi chi phí tưới tiêu, làm mát và chăm sóc tăng lên đáng kể. Với những hộ phụ thuộc gần như hoàn toàn vào thu nhập từ nông nghiệp, một vụ mùa thất bát đồng nghĩa với nguy cơ mất nguồn thu trong nhiều tháng, thậm chí phải vay thêm tiền để duy trì sản xuất cho vụ tiếp theo.

“Không chỉ một hay hai cánh đồng rơi vào tình trạng này. Tôi thậm chí không biết phải diễn tả thế nào. Thật sự rất đau lòng”, ông Lee nói với truyền thông Hàn Quốc.

Tình trạng tương tự xảy ra tại Gwangju, cách Seoul khoảng 257 km về phía nam, nơi nông dân trồng dưa hấu Hong Kyung-hee chứng kiến nhiều quả dưa vốn có giá trị thương mại cao trở nên mềm nhũn sau những ngày nhiệt độ tăng vọt. Sau khoảng 50 năm làm nông, ông cho biết đây là lần đầu tiên chứng kiến thiệt hại nghiêm trọng như vậy.

Hàn Quốc trải qua đợt nóng chưa từng có

Mức độ khắc nghiệt của thời tiết được thể hiện rõ qua các kỷ lục nhiệt độ. Ngày 2/8, thành phố Yangsan ở đông nam Hàn Quốc ghi nhận 42,5°C, mức nhiệt cao nhất từng được ghi nhận tại nước này kể từ khi hệ thống quan trắc hiện đại bắt đầu được thiết lập vào năm 1904. Truyền thông Hàn Quốc cho biết Yangsan đã trải qua nhiều ngày liên tiếp nhiệt độ vượt 40°C, khiến hoạt động ngoài trời và sản xuất nông nghiệp bị đảo lộn.

Nắng nóng cũng tạo ra những tác động nghiêm trọng đối với chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản. Theo các số liệu được công bố trong đợt nóng, ít nhất 31 người đã tử vong do liên quan đến nhiệt độ cao; hơn 900.000 gia súc, gia cầm và khoảng 1,4 triệu con cá nuôi bị chết vì nhiệt.

Đây là vấn đề đặc biệt đáng lo đối với một quốc gia có nền nông nghiệp chịu ảnh hưởng mạnh của thời tiết. Nhiệt độ cao không chỉ gây cháy lá hoặc làm cây héo mà còn tác động đến quá trình quang hợp, ra hoa, đậu quả và hình thành củ. Với cây trồng dưới đất như khoai tây, nhiệt độ đất tăng quá cao có thể làm rối loạn quá trình phát triển củ, giảm năng suất và chất lượng. Trong khi đó, các loại quả như dưa hấu rất nhạy cảm với nhiệt độ và thiếu nước, khiến hiện tượng nứt quả, mềm quả hoặc giảm độ ngọt có thể gia tăng.

Giới chức Hàn Quốc đã phải liên tục phát cảnh báo nắng nóng và khuyến cáo người dân hạn chế hoặc ngừng các hoạt động ngoài trời trong thời điểm nhiệt độ lên cao nhất. Tổng thống Lee Jae Myung nhận định thời tiết cực đoan đang trở thành một dạng rủi ro thường trực, đòi hỏi phải cải tổ căn bản hệ thống ứng phó khủng hoảng và tăng cường khả năng thích ứng của xã hội.

Nhật Bản đối mặt với “ngày nóng khắc nghiệt”

Không chỉ Hàn Quốc, Nhật Bản cũng đang trải qua những mùa hè ngày càng nóng hơn. Nhiệt độ từ 40°C trở lên được ghi nhận tại nhiều địa phương, trong khi nước này lần đầu sử dụng khái niệm “kokushobi”, có thể hiểu là “ngày nóng khắc nghiệt”, để mô tả những ngày nhiệt độ vượt ngưỡng 40°C.

Những kỷ lục nhiệt độ liên tiếp đang gây sức ép lên nông nghiệp, giao thông, y tế và hệ thống điện. Đối với nông nghiệp, nắng nóng kéo dài làm tăng nhu cầu tưới tiêu trong khi nguồn nước có thể suy giảm, đồng thời làm thay đổi thời điểm sinh trưởng của cây trồng. Nhiều loại rau, hoa quả và cây công nghiệp có thể giảm năng suất hoặc chất lượng nếu nhiệt độ vượt quá ngưỡng sinh lý trong thời gian dài.

Các nghiên cứu khí hậu tại Nhật Bản cũng ngày càng cho thấy vai trò rõ rệt của biến đổi khí hậu trong việc làm gia tăng xác suất xuất hiện các đợt nóng cực đoan. Trung tâm Phân tích Quy kết Thời tiết Nhật Bản cho biết những đợt nóng cực đoan gần đây khó có thể xảy ra với cường độ tương tự trong điều kiện khí hậu không chịu tác động của sự nóng lên do con người. Các nghiên cứu quy kết trước đó về những đợt nóng kỷ lục tại Nhật Bản cũng cho thấy ảnh hưởng rất lớn của nóng lên toàn cầu.

Điều đáng lo là nhiệt độ cao không chỉ tác động trong vài giờ ban ngày. Khi ban đêm vẫn nóng, cơ thể con người khó phục hồi sau một ngày chịu nhiệt, còn cây trồng cũng không có đủ thời gian để giảm nhiệt và cân bằng nước. Đây là một trong những lý do các “đêm nhiệt đới” và những chuỗi ngày nóng kéo dài ngày càng được quan tâm trong đánh giá rủi ro khí hậu.

Trung Quốc: từ 50°C ở Tân Cương đến sức ép lên sản xuất

Tại Trung Quốc, nắng nóng cũng lan rộng trên nhiều khu vực. Trong tháng 7, một trạm khí tượng quốc gia tại Ayding Lake, thuộc Khu tự trị Tân Cương, ghi nhận 50°C. Tại Turpan, nhiệt độ lên tới 49°C, vượt kỷ lục 48,7°C trước đó của trạm. Cơ quan khí tượng Trung Quốc sau đó tiếp tục duy trì cảnh báo nhiệt độ cao và dự báo nhiều khu vực có thể vượt 40°C.

Tân Cương vốn là một trong những vùng nóng và khô nhất Trung Quốc, nhưng nhiệt độ cực cao vẫn đặt ra sức ép lớn đối với nguồn nước và sản xuất nông nghiệp. Nông nghiệp tại những vùng khô hạn phụ thuộc rất lớn vào hệ thống tưới tiêu, do đó khi nhiệt độ tăng mạnh, nhu cầu nước của cây trồng cũng tăng theo. Nếu nguồn nước không được bổ sung tương ứng, cây có thể bị stress nhiệt và stress nước cùng lúc, làm năng suất suy giảm.

Nắng nóng cũng có thể tạo ra một vòng xoáy bất lợi: nhiệt độ tăng làm bốc hơi nước nhanh hơn, đất khô hơn; đất khô lại khiến bề mặt hấp thụ và truyền nhiệt mạnh hơn, qua đó làm nhiệt độ gần mặt đất tiếp tục tăng. Khi đó, cây trồng phải đối mặt đồng thời với nhiệt độ cao, thiếu nước và độ ẩm đất suy giảm.

Hong Kong: kỷ lục nhiệt và những lỗ hổng trong cảnh báo

Hong Kong cũng ghi nhận 36,9°C, mức nhiệt chính thức cao nhất kể từ khi bắt đầu lưu trữ số liệu vào năm 1884. Nhiệt độ kỷ lục xuất hiện trong bối cảnh ảnh hưởng của bão Dolphin làm thay đổi hoàn lưu và đưa không khí nóng về khu vực.

Điều đáng chú ý là sự kiện này làm dấy lên tranh luận về khả năng cảnh báo stress nhiệt đối với người lao động ngoài trời. Một hệ thống cảnh báo nếu chỉ dựa vào nhiệt độ không khí mà chưa phản ánh đầy đủ độ ẩm, bức xạ Mặt Trời, tốc độ gió và thời gian phơi nhiễm có thể đánh giá thấp mức độ nguy hiểm thực tế.

Đối với công nhân xây dựng, nông dân, ngư dân, nhân viên giao hàng và những người thường xuyên làm việc ngoài trời, nguy cơ không chỉ đến từ nhiệt độ 36–40°C mà còn từ nhiệt độ cảm nhận và chỉ số nhiệt, bởi độ ẩm cao khiến cơ thể khó thoát nhiệt thông qua mồ hôi. Đây là lý do nhiều chuyên gia khí hậu và y tế đang kêu gọi chuyển từ cảnh báo “nhiệt độ cao” sang cảnh báo dựa trên tác động thực tế đối với sức khỏe và sinh kế.

Triều Tiên và những đêm nóng bất thường

Triều Tiên cũng báo cáo nhiều đêm nhiệt đới liên tiếp tại Bình Nhưỡng, với nhiệt độ ban đêm không giảm xuống dưới 25°C. Những đêm nóng kéo dài là một chỉ dấu đáng quan tâm bởi chúng làm giảm khả năng phục hồi của con người sau ban ngày và làm tăng nhu cầu sử dụng điện cho điều hòa, quạt và làm mát.

Đối với nông nghiệp, nhiệt độ ban đêm cao cũng có thể ảnh hưởng đến hô hấp của cây. Khi nhiệt độ duy trì ở mức cao cả ngày lẫn đêm, cây tiêu hao nhiều năng lượng hơn trong quá trình hô hấp, trong khi khả năng tích lũy vật chất vào củ, quả hoặc hạt có thể bị suy giảm.

Không chỉ là một đợt nóng, mà là dấu hiệu của rủi ro khí hậu mới

Các nhà khoa học cho rằng những gì đang diễn ra ở Đông Á cần được nhìn trong bối cảnh dài hạn hơn. Theo Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), châu Á đang nóng lên nhanh hơn mức trung bình toàn cầu; xu hướng nhiệt độ trong giai đoạn 1991–2025 cao gần gấp đôi so với giai đoạn 1961–1990. Năm 2025, nhiệt độ trung bình của châu Á cao hơn khoảng 0,96°C so với mức trung bình 1991–2020, đưa năm này vào nhóm từ nóng thứ hai đến thứ tư trong lịch sử quan trắc, tùy bộ dữ liệu.

Báo cáo State of the Climate in Asia 2025 của WMO cũng cho thấy Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc đều trải qua mùa hè nóng nhất từng được ghi nhận trong năm 2025. Không chỉ đất liền nóng lên, đại dương quanh châu Á cũng tiếp tục tích trữ lượng nhiệt kỷ lục. Trong giai đoạn tháng 7–9/2025, các đợt nắng nóng trên biển đã tác động tới hơn 10 triệu km², một diện tích lớn hơn cả Trung Quốc hoặc Mỹ.

Nhiệt độ đại dương cao có ý nghĩa đặc biệt đối với khí hậu Đông Á. Biển ấm cung cấp thêm năng lượng và hơi ẩm cho khí quyển, có thể góp phần làm thay đổi hoàn lưu, mưa lớn và hoạt động của xoáy thuận nhiệt đới. Điều đó có nghĩa là các quốc gia trong khu vực có thể phải đối mặt với một nghịch lý ngày càng rõ: cùng một mùa có thể xuất hiện nắng nóng, hạn hán và sau đó là mưa cực đoan, lũ lụt.

Thực tế này đã được thể hiện rõ tại Trung Quốc trong những ngày gần đây. Bão Dolphin sau khi đổ bộ đã gây mưa rất lớn ở nhiều tỉnh miền đông, khiến hàng trăm chuyến bay tại Thượng Hải bị hủy và nhiều khu vực đô thị ngập sâu. Các nhà khoa học cho rằng khí hậu ấm lên có thể làm tăng lượng hơi nước mà khí quyển giữ được, khiến những hệ thống thời tiết như vậy có khả năng mang theo lượng mưa lớn hơn.

El Niño làm gia tăng thêm sức ép

Bối cảnh năm 2026 càng đáng chú ý khi El Niño đang hình thành và tiếp tục mạnh lên. WMO ngày 31/7 cho biết El Niño được dự báo sẽ tăng cường trong giai đoạn tháng 8–10/2026 và có khả năng trở thành một sự kiện mạnh. Nhiệt độ mặt nước biển tại các khu vực then chốt của Thái Bình Dương được dự báo có thể đạt mức dị thường khoảng 2,9°C trong trung bình mùa.

El Niño không phải nguyên nhân duy nhất gây ra từng đợt nóng cụ thể, nhưng có thể làm thay đổi hoàn lưu khí quyển và phân bố nhiệt, mưa trên quy mô rộng. Khi kết hợp với nền nhiệt toàn cầu vốn đã cao và đại dương ấm bất thường, những dao động khí hậu tự nhiên như El Niño có thể làm gia tăng nguy cơ xuất hiện các cực đoan ở một số khu vực.

Đây là điểm đặc biệt quan trọng đối với ngành nông nghiệp. Nông dân không chỉ phải đối phó với nhiệt độ cao hơn mà còn phải chuẩn bị cho sự biến động lớn hơn về lượng mưa, thời gian mưa và nguồn nước. Một mùa vụ có thể bắt đầu trong điều kiện khô nóng, sau đó chuyển nhanh sang mưa lớn, gây ngập úng và rửa trôi đất. Những thay đổi này khiến việc lựa chọn giống, lịch gieo trồng, tưới tiêu và bảo hiểm nông nghiệp trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Nông nghiệp Đông Á đứng trước bài toán thích ứng cấp bách

Thiệt hại tại những cánh đồng khoai tây và dưa hấu ở Hàn Quốc là hình ảnh rất cụ thể của một vấn đề lớn hơn: biến đổi khí hậu đang chuyển từ câu chuyện về nhiệt độ sang câu chuyện về an ninh lương thực và sinh kế.

Khi nhiệt độ tăng, cây trồng có thể giảm năng suất; vật nuôi dễ bị stress nhiệt; cá nuôi thiếu oxy trong nước; nhu cầu tưới tiêu tăng; chi phí làm mát và bảo quản nông sản tăng. Nếu tình trạng này xảy ra trên diện rộng, nguồn cung giảm có thể kéo theo giá thực phẩm tăng, trong khi người nông dân lại là nhóm chịu thiệt hại đầu tiên.

Vấn đề càng nghiêm trọng khi nắng nóng cực đoan xảy ra liên tiếp nhiều ngày. Một ngày nóng bất thường có thể được cây trồng “chịu đựng”, nhưng nhiều ngày liên tục trên ngưỡng chịu nhiệt sẽ làm tổn thương tích lũy. Với những cây đang ở giai đoạn ra hoa, kết trái hoặc hình thành củ, thiệt hại có thể không thể phục hồi ngay cả khi nhiệt độ sau đó giảm xuống.

Do đó, các chuyên gia cho rằng thích ứng không thể chỉ dừng ở việc khuyến cáo người dân uống đủ nước hay tránh ra ngoài vào giờ cao điểm. Nông nghiệp cần được điều chỉnh theo hướng sử dụng các giống cây chịu nhiệt và chịu hạn tốt hơn, cải thiện hệ thống tưới tiết kiệm nước, tăng che phủ đất, điều chỉnh lịch gieo trồng, phát triển nhà kính và hệ thống làm mát phù hợp, đồng thời mở rộng bảo hiểm nông nghiệp trước rủi ro khí hậu.

Song song với đó, hệ thống khí tượng thủy văn cần chuyển mạnh từ dự báo “nhiệt độ sẽ là bao nhiêu” sang dự báo “nhiệt độ đó sẽ gây ra tác động gì” đối với cây trồng, vật nuôi, nguồn nước, lao động và sức khỏe cộng đồng. WMO cũng nhấn mạnh vai trò của cảnh báo sớm và hành động sớm trong việc giảm thiểu thiệt hại do các hiện tượng cực đoan ngày càng gia tăng.

Những củ khoai tây mềm nhũn dưới lòng đất hay những quả dưa hấu mất giá trị thương phẩm vì nhiệt độ quá cao có thể chỉ là những câu chuyện nhỏ giữa một mùa hè khắc nghiệt. Nhưng phía sau đó là lời cảnh báo lớn hơn đối với toàn bộ hệ thống lương thực Đông Á: khi nền nhiệt cơ bản tiếp tục tăng, những ngưỡng nhiệt từng được xem là “cực đoan” có thể xuất hiện thường xuyên hơn, khiến cách sản xuất nông nghiệp truyền thống ngày càng khó duy trì.

Như nhận định của các nhà khoa học khí hậu, giải pháp không chỉ là giảm phát thải khí nhà kính ở quy mô toàn cầu mà còn phải chuẩn bị ngay cho những biến đổi đã trở thành hiện thực. Cắt giảm phát thải là cách hạn chế mức độ nóng lên trong tương lai; còn thích ứng là điều cần làm ngay hôm nay để bảo vệ mùa màng, nguồn nước, sức khỏe và sinh kế của hàng triệu người.