Đài Khí tượng Thủy văn khu vực Bắc Bộ đã thực hiện nghiên cứu, đánh giá khả năng nhận diện nguy cơ lũ quét của hệ thống Hướng dẫn lũ quét khu vực Đông Nam Á (SEAFFGS) thông qua phân tích trận lũ quét và sạt lở đất xảy ra tại xã Mường Than, tỉnh Lai Châu vào tháng 7/2026.
Nghiên cứu tập trung làm rõ khả năng phát hiện các dấu hiệu tiền thiên tai, mức độ phù hợp giữa tín hiệu cảnh báo của hệ thống với diễn biến thực tế, đồng thời đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả khai thác hệ thống trong công tác dự báo, cảnh báo thiên tai.
Theo kết quả phân tích, trận lũ quét và sạt lở đất xảy ra vào khoảng 7 giờ 45 phút ngày 17/7/2026, sau đợt mưa lớn kéo dài từ ngày 15 đến ngày 17/7. Các khu vực chịu ảnh hưởng gồm các bản Chít, Nậm Sáng, Noong Thăng, Sập Ngùa, Khi và Nậm Vai. Đặc điểm địa hình khu vực có sự phân hóa rõ rệt, với các thung lũng hẹp xen kẽ sườn núi dốc, mạng lưới sông suối dày đặc và nền địa chất có nhiều đứt gãy, khiến nước tập trung nhanh, đất đá dễ bão hòa và gia tăng nguy cơ lũ quét, sạt lở đất khi xuất hiện mưa lớn.
Số liệu quan trắc cho thấy lượng mưa tích lũy trong 24 giờ trước khi xảy ra sạt lở tại một số trạm ở mức cao, trong đó trạm Pắc Ta ghi nhận 192,6 mm, Hùa Bum 123,6 mm và Sơn Bình 98,4 mm. Đáng chú ý, tại trạm Pắc Ta, lượng mưa trong 6 giờ đạt 78,8 mm, chiếm khoảng 98,5% tổng lượng mưa 12 giờ được phân tích trong khoảng thời gian trước khi xảy ra thiên tai. Mưa lớn kéo dài làm gia tăng độ ẩm đất, giảm sức kháng cắt của đất đá trên sườn dốc; lượng mưa tập trung trong thời gian ngắn được xác định là yếu tố có khả năng kích hoạt trực tiếp hiện tượng sạt lở.
Nghiên cứu đã khai thác các sản phẩm của hệ thống SEAFFGS, tập trung vào các nhóm thông tin về lượng mưa tích lũy, cường độ mưa trong thời đoạn ngắn, trạng thái độ ẩm và mức độ bão hòa của đất, kết hợp với các sản phẩm mưa diện rộng (MAP), số liệu mưa radar và ngưỡng hướng dẫn lũ quét (FFG). Kết quả cho thấy, sản phẩm LHA_MAXP24 đã nhận diện được khu vực có lượng mưa tích lũy lớn tại vùng núi phía Bắc; các sản phẩm LHA_SML24 và ASM phản ánh tình trạng đất ẩm, bão hòa cao tại khu vực miền núi phía Bắc, trong đó có vùng Tây Bắc. Đồng thời, các sản phẩm MAP, RADAR và SCaMPR hỗ trợ theo dõi diễn biến, cường độ và phạm vi phân bố mưa, trong khi FFG cung cấp ngưỡng tham chiếu để đánh giá khả năng phát sinh dòng chảy mặt và nguy cơ lũ quét.
Đáng chú ý, kết quả đối chiếu cho thấy nhiều tín hiệu từ các sản phẩm SEAFFGS đã xuất hiện và được xác nhận tại thời điểm 7 giờ ngày 17/7/2026, trước khoảng 45 phút so với thời điểm lũ quét xảy ra tại bản Chít. Điều này cho thấy hệ thống có khả năng nhận diện sớm các điều kiện thuận lợi hình thành lũ quét thông qua việc tích hợp đồng thời thông tin mưa tích lũy, mưa cường độ lớn trong thời gian ngắn và trạng thái ẩm của đất, thay vì chỉ dựa trên số liệu lượng mưa đơn lẻ.
Nghiên cứu đánh giá SEAFFGS là công cụ có tiềm năng hỗ trợ hiệu quả công tác nhận diện nguy cơ lũ quét, đặc biệt tại các khu vực miền núi có địa hình phức tạp. Tuy nhiên, việc kiểm chứng chính xác vị trí, phạm vi thiên tai, mức độ vượt ngưỡng FFG và hiệu quả cảnh báo thực tế vẫn cần được tiếp tục nghiên cứu do còn hạn chế về dữ liệu định lượng.
Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, việc tăng cường khai thác các sản phẩm SEAFFGS, kết hợp với số liệu quan trắc mưa tại trạm, dữ liệu radar và các thông tin thủy văn, thổ nhưỡng địa phương có ý nghĩa quan trọng trong nâng cao chất lượng dự báo, cảnh báo lũ quét và sạt lở đất. Đây cũng là cơ sở để tiếp tục hoàn thiện quy trình vận hành, khai thác các hệ thống cảnh báo lũ quét khu vực, góp phần nâng cao năng lực phòng, chống và giảm nhẹ thiệt hại do thiên tai tại Việt Nam.