Biến đổi khí hậu đang ngày càng tác động rõ nét đến an ninh lương thực toàn cầu khi các đợt nắng nóng cực đoan, hạn hán kéo dài và tình trạng thiếu nước xuất hiện với tần suất dày hơn tại nhiều khu vực sản xuất nông nghiệp trọng điểm.
Cánh đồng ngô khô héo tại Moissy-Cramayel, tỉnh Seine-et-Marne, trong bối cảnh hạn hán và nắng nóng gây thiệt hại nặng cho sản xuất nông nghiệp tại gần 70% diện tích nước PhápTại châu Âu, mùa Hè năm 2026 đang cho thấy mức độ nghiêm trọng của xu hướng này khi nhiệt độ cao kéo dài kết hợp với lượng mưa thiếu hụt đã làm suy giảm độ ẩm đất, ảnh hưởng đến năng suất cây trồng, chăn nuôi và đồng thời gây sức ép lên hệ thống vận tải, năng lượng và chuỗi cung ứng thực phẩm. Những tác động này không chỉ dừng lại ở phạm vi từng quốc gia mà có thể lan rộng thông qua thương mại quốc tế, làm gia tăng biến động giá lương thực và chi phí sản xuất trên toàn cầu.
Theo Trung tâm Nghiên cứu chung của Liên minh châu Âu (JRC), các đợt nắng nóng lặp lại vào cuối tháng 6 và giữa tháng 7/2026 đã rút ngắn giai đoạn tích lũy hạt của nhiều loại cây trồng vụ đông, khiến quá trình thu hoạch diễn ra sớm hơn. Dự báo năng suất cây trồng vụ đông của EU đã được điều chỉnh giảm khoảng 1-4%, trong khi triển vọng tổng sản lượng ngũ cốc được dự báo thấp hơn khoảng 1% so với mức trung bình của 5 năm gần đây. Đáng chú ý hơn, nhóm cây trồng vụ hè chịu tác động mạnh khi nắng nóng đặc biệt gay gắt và lượng mưa hạn chế làm suy giảm độ ẩm đất, ảnh hưởng đến quá trình sinh khối, ra hoa và phát triển hạt. JRC đã hạ dự báo năng suất đối với toàn bộ nhóm cây trồng vụ xuân và vụ hè, trong đó năng suất ngô hạt và hướng dương được dự báo giảm khoảng 6-7%.
Tình trạng thiếu nước cũng đang trở thành vấn đề nổi bật tại nhiều khu vực sản xuất nông nghiệp quan trọng. Ở miền Bắc và miền Trung Italy, nhiệt độ cao kết hợp với lượng mưa hạn chế đã làm gia tăng stress nhiệt và stress nước đối với cây trồng. Đặc biệt, cây ngô tại miền Bắc và miền Trung Italy phát triển kém sau giai đoạn ra hoa chịu tác động của nhiệt độ cao; những diện tích không có hệ thống tưới tiêu được đánh giá là dễ chịu thiệt hại nhất. Tại Hungary và miền Tây Romania, tình trạng đất thiếu ẩm kéo dài từ trước đó tiếp tục trầm trọng hơn dưới tác động của các đợt nóng, khiến cả cây trồng vụ đông và vụ hè chịu ảnh hưởng. Pháp, Đức, Áo, Slovakia và Czechia cũng ghi nhận tình trạng thiếu ẩm đất đáng kể, làm giảm triển vọng năng suất của nhiều loại cây trồng.
Tại Áo, tác động của thời tiết nóng và khô đã thể hiện rõ không chỉ trên đồng ruộng mà cả trong ngành chăn nuôi. Cơ quan AgrarMarkt Austria dự báo sản lượng ngũ cốc của nước này có thể giảm khoảng 19%. Cây ngô chịu ảnh hưởng đặc biệt nghiêm trọng, trong khi thiếu nước và thiếu đồng cỏ buộc một số hộ chăn nuôi phải đưa gia súc từ các vùng núi xuống sớm hơn dự kiến, sử dụng nguồn thức ăn dự trữ cho mùa đông và thậm chí đưa gia súc đi giết mổ sớm. Điều này cho thấy hạn hán không chỉ làm giảm sản lượng cây trồng mà còn tạo hiệu ứng dây chuyền lên giá thức ăn chăn nuôi, sản lượng thịt và sữa, cũng như thu nhập của người nông dân.
Hệ quả của hạn hán cũng đang lan sang lĩnh vực logistics và thương mại. Mực nước thấp trên các tuyến sông lớn như Rhine và Danube đang làm suy giảm nghiêm trọng năng lực vận chuyển hàng hóa bằng đường thủy. Trên sông Rhine, mực nước tại một số điểm quan trọng đã xuống mức thấp kỷ lục, khiến tàu hàng phải giảm tải hoặc không thể lưu thông qua các đoạn sông cạn. Các doanh nghiệp buộc phải chuyển một phần hàng hóa sang đường bộ và đường sắt, nhưng chi phí cao hơn và năng lực vận chuyển hạn chế. Một doanh nghiệp kinh doanh nông sản của Đức cho biết lượng ngũ cốc vận chuyển qua Rhine trong mùa Hè này chưa bằng 10% mức thông thường, cho thấy tác động trực tiếp của hạn hán đối với hoạt động thương mại nông sản.
Sông Danube cạn trơ đáy vì hạn hán lịch sử ở châu ÂuSông Danube cũng đang chịu áp lực tương tự. Mực nước xuống thấp kỷ lục không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động vận tải mà còn tác động đến sản xuất năng lượng. Tại Romania, tình trạng thiếu nước trên Danube nghiêm trọng đến mức nhà máy điện hạt nhân Cernavoda phải đóng tổ máy cuối cùng đang hoạt động vào ngày 13/8, sau khi tổ máy còn lại đã ngừng hoạt động từ cuối tháng 7. Hai tổ máy của nhà máy thường cung cấp khoảng 20% điện năng của Romania. Hungary cũng từng phải giảm công suất nhà máy điện hạt nhân Paks xuống mức rất thấp do nguồn nước sông không đủ để bảo đảm điều kiện làm mát. Những diễn biến này cho thấy hạn hán đang chuyển từ vấn đề nông nghiệp thành rủi ro liên ngành, tác động đồng thời tới lương thực, giao thông và an ninh năng lượng.
Tác động đối với thị trường thực phẩm vì thế có thể trở nên phức tạp hơn. Khi sản lượng tại các vùng sản xuất lớn giảm, nguồn cung nội địa bị thu hẹp, trong khi nhu cầu nhập khẩu tăng lên, giá nông sản có thể chịu sức ép tăng. Chi phí vận chuyển cũng tăng khi hàng hóa phải chuyển từ đường thủy sang đường bộ hoặc đường sắt; chi phí nhiên liệu, bảo quản và logistics sau đó được phân bổ vào giá thành cuối cùng. Đối với các mặt hàng có chuỗi cung ứng xuyên biên giới như lúa mì, ngô, dầu thực vật, đường và thức ăn chăn nuôi, một cú sốc khí hậu tại một khu vực sản xuất lớn có thể nhanh chóng tạo hiệu ứng lan truyền sang nhiều quốc gia khác.
Tuy nhiên, cần thận trọng khi quy toàn bộ biến động giá lương thực cho biến đổi khí hậu. Giá thực phẩm quốc tế còn chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác như sản lượng mùa vụ, tồn kho, chi phí năng lượng, tỷ giá, chính sách thương mại, xung đột địa chính trị và tình hình xuất khẩu của các nước sản xuất lớn. Chỉ số Giá Lương thực FAO là thước đo tổng hợp giá quốc tế của một rổ hàng hóa thực phẩm và phản ánh sự thay đổi của nhiều nhóm hàng khác nhau, do đó không nên đồng nhất mọi biến động của chỉ số này với tác động trực tiếp của thời tiết.
Dù vậy, rủi ro khí hậu đang ngày càng trở thành một yếu tố quan trọng trong triển vọng thị trường. Khi những đợt nóng và hạn hán xảy ra đồng thời tại nhiều khu vực, khả năng bù đắp sản lượng giữa các vùng sản xuất cũng giảm. Nông dân có thể phải tăng chi phí tưới tiêu, sử dụng giống chịu hạn, đầu tư hệ thống bảo vệ cây trồng hoặc thu hoạch sớm. Đối với chăn nuôi, thiếu nước và thiếu thức ăn xanh làm tăng chi phí thức ăn, giảm năng suất sữa và thịt, thậm chí làm thay đổi quy mô đàn gia súc. Tất cả những yếu tố này đều có thể làm tăng chi phí sản xuất và tạo thêm áp lực lên giá thực phẩm.
Ở quy mô toàn cầu, nguy cơ càng đáng lưu ý bởi nhiều vùng sản xuất lương thực lớn đang đồng thời phải đối mặt với các hiện tượng thời tiết cực đoan. Hạn hán tại châu Âu có thể ảnh hưởng đến nguồn cung ngũ cốc, dầu thực vật và các sản phẩm nông nghiệp xuất khẩu; trong khi các hiện tượng El Niño, nắng nóng hoặc thiếu mưa tại những khu vực khác có thể tiếp tục tác động đến đường, cà phê, gạo, ngô và nhiều mặt hàng khác. Khi nhiều cú sốc xảy ra trong cùng một thời điểm, thị trường quốc tế sẽ khó tìm được nguồn cung thay thế với chi phí thấp, làm tăng nguy cơ biến động giá và bất ổn nguồn cung.
Đáng chú ý, những gì đang diễn ra tại châu Âu cho thấy biến đổi khí hậu không còn chỉ là câu chuyện về nhiệt độ cao hay những cánh đồng bị khô hạn. Đây đang trở thành một rủi ro kinh tế có tính hệ thống, tác động từ sản xuất nông nghiệp đến vận tải, năng lượng, thương mại và tiêu dùng. Hạn hán làm giảm sản lượng; mực nước sông thấp làm tăng chi phí vận chuyển; thiếu nước ảnh hưởng đến sản xuất điện; còn giá đầu vào tăng lại tiếp tục gây sức ép lên nông dân và doanh nghiệp thực phẩm.
Trong bối cảnh đó, JRC cảnh báo các điều kiện nóng và khô tại nhiều khu vực Tây Âu có khả năng tiếp diễn, đồng nghĩa nguy cơ năng suất cây trồng tiếp tục bị điều chỉnh giảm nếu thiếu mưa kéo dài. Về dài hạn, châu Âu và các nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu lương thực sẽ phải tăng cường đầu tư vào quản lý nguồn nước, hệ thống tưới tiết kiệm, giống cây trồng chịu hạn và chịu nhiệt, bảo vệ đất, đa dạng hóa nguồn cung cũng như xây dựng các tuyến vận tải thay thế.
Thực tế mùa Hè năm 2026 đang cho thấy một bài toán ngày càng rõ: khi khí hậu trở nên nóng hơn và khắc nghiệt hơn, một đợt hạn hán không còn gây thiệt hại riêng trên đồng ruộng mà có thể lan truyền qua toàn bộ nền kinh tế. Từ một cánh đồng ngô bị giảm năng suất ở Italy, một trang trại gia súc thiếu đồng cỏ ở Áo, cho tới một con tàu chở ngũ cốc không thể đi qua sông Rhine hay một nhà máy điện phải giảm công suất vì thiếu nước trên Danube, tất cả đều có thể trở thành những mắt xích của cùng một cuộc khủng hoảng khí hậu. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển từ tư duy ứng phó với từng đợt thiên tai sang chủ động quản trị rủi ro khí hậu, bảo đảm nguồn nước, duy trì sản xuất nông nghiệp và tăng khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu.