Biến đổi khí hậu đẩy hàng chục triệu người Nam Á trước nguy cơ phải rời bỏ nhà cửa

Theo bà Amy Pope, Tổng Giám đốc Tổ chức Di cư Quốc tế (IOM) thuộc Liên hợp quốc, nếu không có các biện pháp ứng phó hiệu quả, khu vực này có thể chứng kiến tới 40,5 triệu người phải di chuyển nơi ở vào năm 2050 trong kịch bản khí hậu bất lợi nhất.

Trả lời phỏng vấn trong chuyến thăm New Delhi, Ấn Độ ngày 16/10, bà Amy Pope cảnh báo biến đổi khí hậu không còn là nguy cơ xa vời mà đang tác động trực tiếp đến đời sống người dân. Tại Nam Á, nơi tập trung đông dân cư và có nhiều cộng đồng phụ thuộc vào nông nghiệp, chăn nuôi và khai thác thủy sản, những thay đổi về nhiệt độ, lượng mưa và mực nước biển có thể nhanh chóng biến thành khủng hoảng sinh kế.

Tại các vùng ven biển, nước biển dâng và xâm nhập mặn làm suy giảm diện tích đất canh tác, ảnh hưởng đến nguồn nước ngọt và sản lượng nông nghiệp. Trong khi đó, những đợt mưa lớn kéo dài có thể gây ngập lụt, xói lở bờ sông, phá hủy nhà cửa, đường sá và các công trình thiết yếu. Ngược lại, hạn hán và nắng nóng kéo dài làm gia tăng nhu cầu tưới tiêu, gây thiếu nước sinh hoạt, giảm năng suất cây trồng và tăng chi phí chăn nuôi.

Bangladesh, Ấn Độ và Nepal là những quốc gia phải đối mặt với nhiều dạng rủi ro khí hậu khác nhau, từ lũ lụt, bão, xói lở đất đến hạn hán và các hiện tượng nguy hiểm ở vùng núi cao. Đối với những hộ gia đình có ít đất sản xuất, thu nhập thấp và thiếu điều kiện tiếp cận bảo hiểm hoặc nguồn vốn phục hồi, chỉ một vụ mùa thất bát hay một trận lũ lớn cũng có thể khiến cuộc sống rơi vào tình trạng bấp bênh kéo dài.

Theo bà Pope, khi người dân không còn khả năng sản xuất lương thực hoặc duy trì đàn gia súc, việc rời bỏ nơi ở để tìm kiếm sinh kế khác thường trở thành một trong những lựa chọn thích nghi đầu tiên. Ban đầu, nhiều người có thể chuyển đến các địa phương lân cận để tìm việc làm thời vụ. Tuy nhiên, nếu thiên tai tái diễn, đất đai tiếp tục suy thoái hoặc nguồn nước ngày càng khan hiếm, họ có thể buộc phải di chuyển xa hơn, thậm chí đến những đô thị lớn hoặc ra nước ngoài để tìm kiếm cơ hội.

Thực tế tại Nam Á cho thấy di cư do khí hậu không chỉ xuất phát từ các thảm họa xảy ra đột ngột. Những thay đổi diễn ra từ từ, như đất bị nhiễm mặn, nguồn nước suy giảm, nhiệt độ tăng cao và mùa mưa biến động, cũng có thể làm mất dần khả năng sinh sống của cộng đồng tại quê nhà. Quá trình này thường diễn ra âm thầm, khiến nhiều hộ gia đình phải bán tài sản, vay nợ hoặc sử dụng khoản tiết kiệm ít ỏi trước khi quyết định chuyển đi.

Một minh chứng gần đây là thảm họa xảy ra tại Nepal ngày 26/8, khi sự cố sụp đổ núi và sông băng gây ra lũ quét nghiêm trọng. Theo bà Pope, IOM đã hỗ trợ nhân đạo cho các cộng đồng bị ảnh hưởng. Những sự kiện như vậy cho thấy rủi ro tại khu vực Himalaya không chỉ giới hạn ở các khu dân cư vùng núi mà còn có thể ảnh hưởng đến hạ lưu thông qua lũ quét, dòng chảy đột biến và sự gián đoạn các tuyến giao thông, nguồn cung hàng hóa.

Bên cạnh đó, nắng nóng cực đoan tại Ấn Độ đang tạo thêm sức ép đối với đời sống đô thị. Bà Pope nhận định biến đổi khí hậu góp phần thúc đẩy quá trình đô thị hóa khi người dân rời khỏi những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề để tìm nơi ở và việc làm mới. Tuy nhiên, sự dịch chuyển này không phải lúc nào cũng giúp họ có cuộc sống an toàn hơn. Nếu thiếu nhà ở phù hợp, việc làm ổn định và dịch vụ thiết yếu, người di cư có thể phải sống tại các khu dân cư đông đúc, nơi khả năng chống chịu trước nắng nóng, ngập lụt và các rủi ro môi trường còn hạn chế.

Trong bối cảnh đó, người đứng đầu IOM cho rằng cộng đồng quốc tế cần hành động khẩn cấp hơn để bảo vệ những nhóm dân cư dễ bị tổn thương. Một trong những trở ngại lớn hiện nay là nguồn kinh phí dành cho phòng ngừa và tăng cường khả năng chống chịu chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế. Trong khi chi phí cứu trợ, tái thiết nhà cửa, khôi phục cơ sở hạ tầng và hỗ trợ người dân sau một thảm họa nghiêm trọng có thể lên tới hàng tỷ USD, đầu tư sớm vào các giải pháp phòng ngừa có thể giúp giảm đáng kể thiệt hại và hạn chế nguy cơ người dân buộc phải rời bỏ quê hương.

Để cải thiện khả năng ứng phó, bà Pope đề xuất các chính phủ tận dụng dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo (AI) nhằm nhận diện sớm những cộng đồng có nguy cơ phải di dời. Việc kết hợp dữ liệu dự báo thời tiết, bản đồ ngập lụt, thông tin về đất đai, nguồn nước, sản xuất nông nghiệp và điều kiện kinh tế của hộ gia đình có thể giúp xác định những địa bàn cần ưu tiên hỗ trợ.

Chẳng hạn, khi dự báo cho thấy một khu vực có nguy cơ hạn hán kéo dài, cơ quan chức năng có thể chủ động hướng dẫn người dân chuyển sang giống cây trồng ít cần nước, điều chỉnh lịch gieo trồng, cải thiện hệ thống tưới tiêu hoặc phát triển thêm sinh kế ngoài nông nghiệp. Tại các khu vực thường xuyên xảy ra lũ lụt, dữ liệu cảnh báo sớm có thể hỗ trợ sơ tán dân cư, bảo vệ tài sản và tổ chức di chuyển có kế hoạch đối với những cộng đồng sống tại vùng nguy hiểm. Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi dữ liệu đủ tin cậy, cảnh báo đến được người dân và các cơ quan có nguồn lực để triển khai biện pháp hỗ trợ kịp thời.

Bà Pope đánh giá cao những nỗ lực đầu tư vào công nghệ và hệ thống cảnh báo sớm tại một số quốc gia Nam Á, trong đó có Ấn Độ. Dù vậy, bà nhấn mạnh các giải pháp không thể chỉ tập trung vào ứng phó khi thiên tai xảy ra mà cần hướng đến việc giúp người dân duy trì sinh kế, thích nghi với điều kiện khí hậu mới và giảm nguy cơ phải di dời ngoài ý muốn. Điều này đòi hỏi sự phối hợp giữa chính phủ, chính quyền địa phương, tổ chức quốc tế, doanh nghiệp và cộng đồng dân cư.

Một hướng tiếp cận khác được người đứng đầu IOM đề cập là xem di cư như một công cụ thích nghi và phát triển, thay vì chỉ coi đây là hệ quả tiêu cực của khủng hoảng khí hậu. Nếu được tổ chức hợp lý, di cư có thể giúp người lao động tiếp cận việc làm, cải thiện thu nhập và gửi tiền về hỗ trợ gia đình tại quê nhà, đồng thời đáp ứng nhu cầu nhân lực tại các quốc gia tiếp nhận.

Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, các nước cần mở rộng những con đường di cư hợp pháp, an toàn và minh bạch; tăng cường cung cấp thông tin tuyển dụng, đào tạo kỹ năng và bảo vệ quyền lợi người lao động. Đây cũng là cách hạn chế nguy cơ người dân rơi vào các đường dây buôn người, môi giới trái phép hoặc lừa đảo việc làm xuyên quốc gia khi buộc phải rời quê hương để tìm kiếm cơ hội sống tốt hơn.

Theo IOM, thách thức trước mắt không chỉ là ứng phó với những thảm họa đã xảy ra mà còn phải hành động trước khi các điều kiện sinh sống bị suy giảm đến mức không thể phục hồi. Đầu tư vào cảnh báo sớm, hạ tầng chống chịu, sinh kế bền vững và các cơ chế di cư an toàn sẽ góp phần giảm thiểu thiệt hại, bảo vệ cộng đồng dễ bị tổn thương và giúp hàng triệu người dân Nam Á có thêm lựa chọn thích nghi trước những tác động ngày càng rõ rệt của biến đổi khí hậu.