Sign In

El Niño gia tăng sức ép lên sinh kế nông thôn: Phụ nữ đối mặt với gánh nặng kép do hạn hán, xâm nhập mặn

08:00 21/11/2026

Chọn cỡ chữ A a  

El Niño được dự báo duy trì cường độ rất mạnh trong những tháng đầu năm 2027, làm gia tăng nguy cơ nắng nóng, hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn tại nhiều khu vực. Những tác động này không chỉ đe dọa sản xuất nông nghiệp, thu nhập và đời sống người dân nông thôn mà còn tạo thêm áp lực đối với phụ nữ – những người vừa tham gia sản xuất, vừa đảm nhận phần lớn công việc chăm sóc gia đình.

Hàng trăm ha lúa hè thu 2024 bị xâm nhập mặn.

Nguy cơ hạn hán, xâm nhập mặn gia tăng trong mùa khô 2026–2027

Theo Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, El Niño có xác suất khoảng 96% duy trì cường độ rất mạnh trong giai đoạn từ tháng 11/2026 đến tháng 1/2027. Sau thời kỳ này, hiện tượng có xu hướng suy yếu nhưng vẫn có khả năng tiếp tục duy trì đến nửa đầu năm 2027. Đây là yếu tố đáng lưu ý khi Việt Nam bước vào mùa khô, thời kỳ nhu cầu sử dụng nước cho sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp và các hoạt động kinh tế thường tăng cao.

Tác động của El Niño không chỉ thể hiện qua nền nhiệt tăng mà còn có thể làm thay đổi phân bố lượng mưa, thời điểm bắt đầu và kết thúc mùa mưa, cũng như chế độ dòng chảy trên nhiều lưu vực sông. Khi lượng mưa thiếu hụt trong thời gian dài, lượng nước tích trữ tại các hồ chứa, kênh mương và công trình thủy lợi có thể suy giảm, làm gia tăng nguy cơ thiếu nước tưới và nước sinh hoạt.

Theo các kịch bản ứng phó với El Niño năm 2026–2027, nguy cơ hạn hán và xâm nhập mặn có thể xuất hiện từ mùa khô cuối năm 2026, kéo dài đến khoảng tháng 9/2027 tùy từng khu vực. Diện tích đất nông nghiệp có nguy cơ bị ảnh hưởng trên cả nước ước tính khoảng 424.800–502.300 ha vào thời kỳ cao điểm. Những khu vực cần đặc biệt chú ý gồm Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Đồng bằng sông Cửu Long, Đông Nam Bộ và một số tỉnh Bắc Trung Bộ.

Tại Đồng bằng sông Cửu Long, nguy cơ thiếu nước ngọt và xâm nhập mặn được đánh giá đáng lo ngại. Theo kịch bản nguồn nước mùa khô 2026–2027 được công bố trong tháng 11/2026, tổng lượng nước từ thượng nguồn về khu vực tại hai trạm Tân Châu và Châu Đốc dự kiến khoảng 103–133 tỷ m³, thấp hơn khoảng 20% so với trung bình nhiều năm. Xâm nhập mặn tại một số cửa sông có thể tương đương, thậm chí có thời điểm vượt mức của mùa khô 2019–2020.

Đáng chú ý, nguy cơ không chỉ tập trung ở các vùng ven biển. Tại những khu vực nằm sâu trong nội đồng, xa nguồn cấp nước chính hoặc có địa hình cao, mực nước trên các tuyến kênh, rạch và công trình thủy lợi có thể xuống thấp, gây khó khăn cho việc lấy nước phục vụ sản xuất và sinh hoạt. Một số vùng chuyên canh cây ăn trái, lúa và mô hình lúa – tôm có thể phải đối mặt với tình trạng thiếu nước ngọt, độ mặn tăng nhanh và thời gian lấy nước bị thu hẹp.

Theo các kịch bản rủi ro được công bố, tại Đồng bằng sông Cửu Long, diện tích có nguy cơ bị ảnh hưởng gồm khoảng 85.800 ha lúa đông xuân, 120.000 ha đất sản xuất lúa – tôm và 45.000 ha vườn cây ăn trái. Đây là những loại hình sản xuất có mức độ phụ thuộc lớn vào nguồn nước và dễ bị tổn thương khi hạn hán, xâm nhập mặn kéo dài.

Thực tế từ các mùa khô trước cho thấy, khi độ mặn tăng cao, người dân buộc phải đóng cống, ngừng lấy nước từ sông, kênh, rạch hoặc thay đổi thời điểm tưới. Đối với cây ăn trái, nếu thiếu nước ngọt trong giai đoạn ra hoa, đậu quả và phát triển trái, năng suất và chất lượng nông sản có thể suy giảm. Với sản xuất lúa, việc xuống giống không đúng thời vụ hoặc thiếu nước trong các giai đoạn sinh trưởng quan trọng có thể làm giảm năng suất, thậm chí gây mất trắng cục bộ.

Đối với các hộ nuôi trồng thủy sản, biến động độ mặn và nhiệt độ nước cũng làm gia tăng nguy cơ dịch bệnh, giảm tỷ lệ sống của vật nuôi và tăng chi phí quản lý ao nuôi. Những tác động này có thể kéo theo sự suy giảm thu nhập, gia tăng nợ vay và ảnh hưởng đến khả năng duy trì sản xuất của các hộ nông thôn.

Phụ nữ nông thôn chịu tác động kép từ khủng hoảng nguồn nước

Những tác động của hạn hán và xâm nhập mặn không phân bố đồng đều giữa các nhóm dân cư. Phụ nữ nông thôn thường chịu ảnh hưởng lớn hơn do có vai trò quan trọng trong sản xuất nông nghiệp, đồng thời đảm nhận nhiều công việc chăm sóc gia đình và bảo đảm nước sinh hoạt.

Báo cáo Phát huy vai trò của an sinh xã hội: Thúc đẩy sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu tại Việt Nam – Khan hiếm nước và an ninh thu nhập vùng lưu vực sông Mekong, do Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) công bố ngày 21/4/2026, đã phân tích những tác động của tình trạng khan hiếm nước đến sinh kế và thu nhập của người dân.

Khảo sát do ILO phối hợp với Viện Khoa học Thủy lợi thực hiện tại Đắk Lắk, Kon Tum, Bến Tre và Trà Vinh cho thấy, trong các đợt hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn giai đoạn 2015–2016, 2019–2020 và 2023–2024, tỷ lệ hộ gia đình ghi nhận thu nhập giảm đáng kể dao động từ 30–40%, tùy từng giai đoạn. Khoảng 17–23% số người được hỏi cho biết thu nhập giảm nhẹ, trong khi khoảng 5% cho biết hộ gia đình không còn nguồn thu nhập.

Khi nguồn nước phục vụ sản xuất bị thiếu hụt, phụ nữ không chỉ đối mặt với nguy cơ mất việc làm hoặc giảm thu nhập từ nông nghiệp mà còn phải dành thêm thời gian tìm kiếm, vận chuyển và dự trữ nước cho gia đình. Tại những khu vực chưa có hệ thống cấp nước tập trung ổn định, việc lấy nước từ các điểm cấp nước công cộng, giếng khoan hoặc các nguồn nước thay thế có thể trở thành công việc thường xuyên, làm tăng thời gian và sức lao động của phụ nữ.

Bên cạnh đó, chi phí mua nước sạch, vận chuyển nước, bảo quản nước và chăm sóc sức khỏe trong điều kiện nắng nóng kéo dài cũng có thể tạo thêm áp lực tài chính đối với các hộ gia đình có thu nhập thấp. Khi nguồn thu từ sản xuất nông nghiệp giảm, phụ nữ thường phải tìm kiếm thêm việc làm thời vụ, buôn bán nhỏ hoặc các công việc phi nông nghiệp để bù đắp chi phí sinh hoạt.

Như vậy, tác động của biến đổi khí hậu đối với phụ nữ không chỉ được thể hiện qua thiệt hại kinh tế trực tiếp mà còn ở sự gia tăng khối lượng lao động không được trả công, giảm thời gian nghỉ ngơi, học tập và tham gia các hoạt động tạo thu nhập.

Khoảng cách tiếp cận thông tin và kỹ thuật làm gia tăng tính dễ bị tổn thương

Một trong những vấn đề đáng quan tâm là khả năng tiếp cận thông tin, dịch vụ khuyến nông và các nguồn lực hỗ trợ sản xuất giữa nam giới và phụ nữ vẫn còn chênh lệch.

Nghiên cứu công bố tháng 5/2024 của mạng lưới Environment for Development, dựa trên khảo sát 430 hộ trồng lúa tại Đồng Tháp, Vĩnh Long và Cần Thơ, gồm 274 hộ do nam giới và 156 hộ do phụ nữ làm chủ, cho thấy xâm nhập mặn năm 2019 làm giảm trung bình khoảng 48,28% sản lượng lúa của các hộ được khảo sát so với năm không bị ảnh hưởng.

Đáng chú ý, có 39% nữ nông dân chưa từng tham gia các dịch vụ khuyến nông, cao hơn đáng kể so với tỷ lệ 18% ở nam giới. Tỷ lệ phụ nữ chưa từng tham gia tập huấn về thích ứng với xâm nhập mặn lên tới gần 77%, trong khi tỷ lệ này ở nam giới là 57%.

Điều này cho thấy phụ nữ vẫn gặp nhiều rào cản trong việc tiếp cận kiến thức, công nghệ và các giải pháp kỹ thuật phục vụ sản xuất thích ứng với biến đổi khí hậu. Trong khi đó, những kỹ năng như nhận biết độ mặn của nước, lựa chọn giống cây trồng phù hợp, điều chỉnh lịch thời vụ, áp dụng tưới tiết kiệm và bảo quản nguồn nước ngọt có ý nghĩa trực tiếp đối với khả năng hạn chế thiệt hại.

Các rào cản chủ yếu liên quan đến việc phụ nữ phải đảm nhận nhiều công việc gia đình, thiếu thời gian tham gia tập huấn, hạn chế về khả năng tiếp cận tín dụng và đất sản xuất. Trong một số trường hợp, nam giới trong gia đình tham gia các hoạt động khuyến nông thay cho phụ nữ, khiến những người trực tiếp thực hiện một phần công việc sản xuất lại ít có cơ hội tiếp nhận thông tin kỹ thuật.

Ở phạm vi quốc tế, một nghiên cứu công bố năm 2026 trên tạp chí World Development, phân tích dữ liệu 109.279 hộ nông thôn tại 24 quốc gia, cũng cho thấy mức độ tổn thất thu nhập do nhiệt độ tăng có sự khác biệt đáng kể giữa các hộ gia đình do phụ nữ và nam giới làm chủ. Kết quả này tiếp tục cho thấy cần quan tâm đến yếu tố giới trong xây dựng chính sách thích ứng với biến đổi khí hậu.

Cần tăng cường cảnh báo sớm và hỗ trợ sinh kế thích ứng

Trước nguy cơ El Niño tiếp tục ảnh hưởng trong mùa khô 2026–2027, việc chủ động ứng phó cần được triển khai đồng bộ từ cấp quản lý đến từng hộ gia đình, trong đó bảo đảm an ninh nguồn nước và duy trì sinh kế là những nhiệm vụ trọng tâm.

Trước hết, các cơ quan chuyên môn cần tăng cường theo dõi, dự báo và cung cấp thông tin về lượng mưa, dòng chảy, mực nước, độ mặn và khả năng cấp nước trên từng khu vực. Thông tin cảnh báo cần được cập nhật thường xuyên, có tính đến sự khác biệt giữa các địa phương và được truyền tải qua nhiều hình thức như bản tin khí tượng thủy văn, hệ thống tin nhắn, ứng dụng điện thoại, mạng xã hội và hệ thống truyền thanh cơ sở.

Đối với sản xuất nông nghiệp, các địa phương cần chủ động điều chỉnh lịch thời vụ phù hợp với diễn biến nguồn nước; bố trí cơ cấu cây trồng, vật nuôi theo điều kiện từng vùng sinh thái; ưu tiên sử dụng giống chịu hạn, chịu mặn và áp dụng các phương pháp tưới tiết kiệm. Tại những vùng có nguy cơ xâm nhập mặn, cần theo dõi độ mặn trước khi lấy nước, không sử dụng nguồn nước vượt ngưỡng phù hợp với từng loại cây trồng, vật nuôi.

Việc đầu tư, nâng cấp hệ thống thủy lợi, công trình trữ nước ngọt, ao hồ phân tán và các điểm cấp nước tập trung cũng có ý nghĩa quan trọng. Đối với các khu vực thường xuyên thiếu nước, có thể nghiên cứu mở rộng mô hình thu gom nước mưa, bể chứa hộ gia đình, hệ thống lọc nước quy mô nhỏ và các giải pháp sử dụng nước tiết kiệm. Những công trình này cần được thiết kế phù hợp với điều kiện địa hình, khả năng tài chính và nhu cầu sử dụng của cộng đồng.

Đặc biệt, các chương trình hỗ trợ thích ứng cần chú trọng hơn đến phụ nữ nông thôn. Việc tổ chức tập huấn kỹ thuật vào thời gian phù hợp, tăng cường cán bộ khuyến nông nữ, hỗ trợ phụ nữ tiếp cận tín dụng, bảo hiểm nông nghiệp, giống cây trồng và thiết bị tiết kiệm nước sẽ góp phần nâng cao khả năng chống chịu của các hộ gia đình.

Bên cạnh đó, chính sách an sinh xã hội cần được lồng ghép với các chương trình tạo việc làm, đào tạo nghề và đa dạng hóa sinh kế. Đối với những hộ bị thiệt hại nặng do hạn hán, xâm nhập mặn, cần có cơ chế hỗ trợ kịp thời về nước sinh hoạt, lương thực, vốn phục hồi sản xuất và các dịch vụ xã hội thiết yếu.

El Niño và những biến động khí hậu cực đoan không chỉ đặt ra thách thức đối với công tác quản lý tài nguyên nước, sản xuất nông nghiệp mà còn làm bộc lộ những bất bình đẳng trong khả năng tiếp cận nguồn lực và phục hồi sinh kế. Vì vậy, ứng phó với hạn hán, xâm nhập mặn cần được nhìn nhận theo hướng toàn diện, kết hợp giữa dự báo, cảnh báo sớm, quản lý nguồn nước, chuyển đổi sản xuất và bảo đảm an sinh xã hội. Trong đó, tăng cường vai trò, quyền tiếp cận thông tin và nguồn lực của phụ nữ nông thôn sẽ là một trong những điều kiện quan trọng để xây dựng cộng đồng thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu.

Phòng Thông tin KTTV phục vụ cộng đồng

Ý kiến

Cà Mau tăng cường bảo vệ rừng ngập mặn, thích ứng với biến đổi khí hậu

Cà Mau đang phải đối mặt với nhiều thách thức do biến đổi khí hậu, nước biển dâng và tình trạng sạt lở ngày càng phức tạp. Trước thực trạng này, địa phương đang đẩy mạnh các giải pháp phục hồi rừng, phát triển kinh tế sinh thái và ứng dụng công nghệ trong quản lý tài nguyên, hướng tới nâng cao khả năng chống chịu của hệ sinh thái ven biển.
Quảng Ngãi: Hơn 4.000 cây phi lao ven biển chết khô sau khi trồng

Quảng Ngãi: Hơn 4.000 cây phi lao ven biển chết khô sau khi trồng

Hơn 4.000 cây phi lao được trồng dọc bờ biển Nghĩa An, xã An Phú, tỉnh Quảng Ngãi đã chết khô chỉ sau khoảng một tháng. Địa phương đang xem xét nguyên nhân và dự kiến trồng thử nghiệm thêm để đánh giá khả năng thích nghi của cây với điều kiện sinh thái ven biển.
Nhiệt độ tăng cao khiến nhiều sông băng trên thế giới đứng trước nguy cơ biến mất

Nhiệt độ tăng cao khiến nhiều sông băng trên thế giới đứng trước nguy cơ biến mất

Biến đổi khí hậu, tình trạng thiếu tuyết và các đợt nắng nóng kéo dài đang đẩy nhanh quá trình tan chảy của nhiều sông băng tại Mỹ và châu Âu. Không chỉ làm thay đổi cảnh quan tự nhiên, tình trạng này còn tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng lâu dài đến nguồn nước và hệ sinh thái khu vực.