Cà Mau đang phải đối mặt với nhiều thách thức do biến đổi khí hậu, nước biển dâng và tình trạng sạt lở ngày càng phức tạp. Trước thực trạng này, địa phương đang đẩy mạnh các giải pháp phục hồi rừng, phát triển kinh tế sinh thái và ứng dụng công nghệ trong quản lý tài nguyên, hướng tới nâng cao khả năng chống chịu của hệ sinh thái ven biển.
Với đường bờ biển dài hơn 300 km, hệ sinh thái rừng ngập mặn có vai trò đặc biệt quan trọng trong bảo vệ đất liền, giảm thiểu tác động của sóng biển, triều cường và duy trì sinh kế cho cộng đồng ven biển, Cà Mau đang phải đối mặt với nhiều thách thức do biến đổi khí hậu, nước biển dâng và tình trạng sạt lở ngày càng phức tạp. Trước thực trạng này, địa phương đang đẩy mạnh các giải pháp phục hồi rừng, phát triển kinh tế sinh thái và ứng dụng công nghệ trong quản lý tài nguyên, hướng tới nâng cao khả năng chống chịu của hệ sinh thái ven biển.
Rừng ngập mặn trước áp lực của biến đổi khí hậu
Rừng ngập mặn Cà Mau nhìn từ trên cao, thể hiện hệ thống rừng và kênh rạch đan xenCà Mau là địa phương có vị trí địa lý đặc biệt ở cực Nam Tổ quốc, với ba mặt giáp biển, đường bờ biển dài hơn 300 km. Hệ sinh thái rừng ngập mặn phân bố dọc các khu vực ven biển, cửa sông và vùng đất ngập nước, tạo thành vành đai sinh thái có ý nghĩa quan trọng đối với bảo vệ bờ biển, duy trì đa dạng sinh học và phát triển kinh tế địa phương.
Theo kết quả công bố hiện trạng rừng năm 2025, tỉnh Cà Mau có tổng diện tích đất có rừng, bao gồm cả diện tích rừng trồng chưa thành rừng, khoảng 95.367 ha. Trong đó, diện tích rừng đủ tiêu chuẩn tính độ che phủ là gần 74.000 ha. Đây là nguồn tài nguyên sinh thái quan trọng, góp phần duy trì cân bằng môi trường và tăng khả năng chống chịu trước các tác động của biến đổi khí hậu.
Tuy nhiên, hệ sinh thái ven biển Cà Mau đang chịu sức ép ngày càng lớn từ nhiều yếu tố. Tình trạng nước biển dâng, thay đổi chế độ sóng và dòng chảy ven bờ, thiếu hụt nguồn bùn cát bồi đắp, kết hợp với hiện tượng sụt lún nền đất đang làm gia tăng nguy cơ xói lở, thu hẹp diện tích rừng phòng hộ. Bên cạnh đó, hạn hán kéo dài trong mùa khô, nhiệt độ cao và tình trạng thiếu nước ngọt cũng ảnh hưởng đến điều kiện sinh trưởng, tái sinh của thảm thực vật ven biển.
Theo thống kê được công bố năm 2025, từ năm 2011 đến năm 2025, sạt lở đã làm mất khoảng 6.250 ha đất và rừng phòng hộ ven biển tại Cà Mau. Hiện nay, hơn 200 km bờ biển của tỉnh đang bị sạt lở ở các mức độ khác nhau. Trong đó, nhiều khu vực có nguy cơ cao, đe dọa trực tiếp đến hệ thống đê biển, cơ sở hạ tầng, đất sản xuất và khu dân cư ven biển.
Không chỉ diễn ra tại khu vực ven biển, sạt lở bờ sông, kênh rạch cũng là vấn đề đáng quan tâm. Đặc điểm địa hình thấp, nền đất yếu, mạng lưới sông ngòi, kênh rạch dày đặc cùng tác động của thủy triều khiến nhiều khu vực dễ bị tổn thương. Tình trạng này không chỉ gây thiệt hại về đất đai, nhà cửa và công trình giao thông mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của người dân.
Đáng chú ý, rừng ngập mặn không chỉ chịu tác động của sạt lở mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc hạn chế các tác động này. Hệ thống rễ cây đước, mắm và các loài thực vật ngập mặn giúp giữ trầm tích, giảm năng lượng sóng, tạo điều kiện hình thành bãi bồi và bảo vệ khu vực phía trong. Khi đai rừng bị suy giảm, khả năng phòng hộ tự nhiên cũng bị suy yếu, khiến khu vực ven biển dễ bị tổn thương hơn trước các hiện tượng thời tiết cực đoan.
Thực tế trên cho thấy, bảo vệ rừng ngập mặn cần được đặt trong tổng thể các giải pháp quản lý vùng bờ, kết hợp giữa công trình phòng, chống sạt lở, phục hồi hệ sinh thái và nâng cao khả năng thích ứng của cộng đồng.
Phát triển kinh tế dưới tán rừng gắn với bảo vệ hệ sinh thái
Một trong những hướng đi được Cà Mau chú trọng là phát triển các mô hình sinh kế dựa vào hệ sinh thái, trong đó nổi bật là mô hình nuôi tôm kết hợp bảo vệ rừng ngập mặn.
Mô hình tôm - rừng được hình thành và phát triển tại địa phương từ nhiều thập kỷ qua, dựa trên nguyên tắc tận dụng điều kiện tự nhiên của hệ sinh thái rừng ngập mặn để nuôi trồng thủy sản. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thức ăn công nghiệp và các chế phẩm xử lý hóa học, người dân khai thác nguồn thức ăn tự nhiên trong vuông nuôi, kết hợp duy trì diện tích cây rừng nhằm bảo đảm môi trường sinh thái.
Về mặt môi trường, hệ thống tán cây giúp hạn chế bức xạ trực tiếp xuống mặt nước, góp phần điều hòa nhiệt độ trong vuông nuôi. Hệ rễ cây tạo nơi cư trú, sinh trưởng cho nhiều loài thủy sinh, đồng thời hỗ trợ giữ trầm tích và chất hữu cơ. Thảm thực vật ngập mặn còn góp phần duy trì chu trình dinh dưỡng, tạo điều kiện phát triển các loài tôm, cua và thủy sản tự nhiên.
Đối với người dân, mô hình này mang lại nguồn thu nhập từ nhiều đối tượng nuôi và khai thác, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào các yếu tố đầu vào công nghiệp. Quan trọng hơn, khi thu nhập của hộ gia đình gắn trực tiếp với chất lượng và diện tích rừng, người dân có thêm động lực tham gia bảo vệ, chăm sóc và phục hồi rừng.
Theo số liệu được ngành thủy sản địa phương công bố, Cà Mau có khoảng 47.000 ha nuôi tôm kết hợp dưới tán rừng ngập mặn. Năng suất tôm và các đối tượng thủy sản nuôi xen ghép bình quân đạt khoảng 250-300 kg/ha/năm. Ngoài tôm sú, người dân còn thu hoạch cua biển, cá, sò huyết, vọp và nhiều loài thủy sản tự nhiên khác.
Một lợi thế đáng chú ý của mô hình tôm - rừng là khả năng phát triển sản phẩm thủy sản sinh thái, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường của các thị trường xuất khẩu. Việc tổ chức sản xuất theo tiêu chuẩn sinh thái, gắn với doanh nghiệp chế biến và chuỗi liên kết tiêu thụ sẽ góp phần nâng cao giá trị sản phẩm, cải thiện thu nhập cho người dân và tạo nguồn lực tái đầu tư cho công tác bảo vệ rừng.
Tuy nhiên, để mô hình phát huy hiệu quả lâu dài, cần kiểm soát mật độ nuôi, duy trì tỷ lệ che phủ rừng phù hợp, cải thiện chất lượng nguồn nước và hạn chế các hoạt động sản xuất gây suy thoái môi trường. Đây cũng là cơ sở để chuyển từ phương thức nuôi trồng thủy sản đơn thuần sang phát triển kinh tế sinh thái, trong đó bảo tồn tài nguyên rừng là điều kiện quan trọng để duy trì hiệu quả sản xuất.
Hợp tác quốc tế thúc đẩy phục hồi rừng và sinh kế bền vững
Bên cạnh các giải pháp trong nước, hợp tác quốc tế đang mở ra thêm nguồn lực cho công tác bảo vệ và phục hồi hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Cà Mau.
Đáng chú ý, tỉnh đang phối hợp với Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên tại Việt Nam (WWF-Việt Nam) triển khai Dự án hỗ trợ phục hồi rừng ngập mặn, tăng cường khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu của hệ sinh thái và cộng đồng tại địa phương.
Dự án được triển khai trong giai đoạn 2026-2032, với tổng kinh phí hơn 59,4 tỷ đồng, tập trung tại 6 địa bàn gồm Cái Đôi Vàm, Đất Mới, Đất Mũi, Phan Ngọc Hiển, Tân Ân và Tam Giang.
Theo kế hoạch, dự án hướng tới phục hồi, bảo tồn và nâng cao hiệu quả quản lý khoảng 1.500 ha rừng ngập mặn; trong đó có mục tiêu trồng mới, bảo tồn 125 ha và cải thiện công tác quản lý 1.375 ha rừng hiện có. Đồng thời, dự án hỗ trợ mở rộng các mô hình nuôi thủy sản dưới tán rừng cho 660 hộ gia đình trên diện tích khoảng 2.200 ha.
Không chỉ tập trung vào diện tích rừng, dự án còn hướng đến xây dựng cơ chế tài chính và chia sẻ lợi ích từ các hoạt động bảo tồn, phát triển sinh kế bền vững, nâng cao năng lực cộng đồng và thúc đẩy liên kết giữa người dân, hợp tác xã, doanh nghiệp với các cơ quan quản lý.
Cách tiếp cận này cho thấy xu hướng chuyển dịch từ bảo vệ rừng bằng các biện pháp hành chính sang quản lý rừng dựa vào cộng đồng và lợi ích kinh tế. Người dân không chỉ là đối tượng được hỗ trợ mà còn trở thành chủ thể tham gia quản lý, giám sát và phục hồi hệ sinh thái.
Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa thiết thực, bởi hiệu quả bảo vệ rừng phụ thuộc rất lớn vào sự tham gia thường xuyên của cộng đồng sinh sống tại khu vực ven biển.
Ứng dụng công nghệ trong quản lý và giám sát rừng ngập mặn
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm gia tăng tính bất định của các quá trình tự nhiên, việc quản lý rừng ngập mặn không thể chỉ dựa vào hoạt động kiểm tra, tuần tra truyền thống mà cần tăng cường ứng dụng khoa học, công nghệ và dữ liệu viễn thám.
Một trong những giải pháp có nhiều tiềm năng là sử dụng công nghệ GIS và ảnh viễn thám để theo dõi biến động diện tích rừng, xác định những khu vực có nguy cơ suy thoái, mất rừng hoặc bị ảnh hưởng bởi sạt lở.
Sạt lở ven biển làm suy giảm diện tích rừng phòng hộ tại Cà MauThông qua phân tích ảnh vệ tinh đa thời gian, cơ quan quản lý có thể đánh giá sự thay đổi đường bờ biển, xác định khu vực bồi tụ và xói lở, theo dõi mức độ thay đổi của thảm thực vật và phát hiện sớm những bất thường trong quá trình phát triển của rừng. Các dữ liệu này có thể được tích hợp trên nền tảng WebGIS, giúp xây dựng cơ sở dữ liệu không gian phục vụ quản lý, giám sát và hỗ trợ ra quyết định.
Đặc biệt, việc kết hợp dữ liệu viễn thám với các thông tin khí tượng, thủy văn, mực nước biển, lượng mưa, nhiệt độ và độ mặn sẽ góp phần đánh giá toàn diện hơn những yếu tố tác động đến hệ sinh thái rừng ngập mặn.
Chẳng hạn, dữ liệu về nhiệt độ và lượng mưa có thể hỗ trợ nhận diện những giai đoạn khô hạn, thiếu nước ảnh hưởng đến khả năng sinh trưởng của cây rừng; dữ liệu thủy triều, sóng và dòng chảy ven bờ giúp xác định các khu vực có nguy cơ xói lở; trong khi thông tin về biến động đường bờ và diện tích thảm thực vật giúp đánh giá hiệu quả của các giải pháp phục hồi.
Trên cơ sở đó, có thể từng bước xây dựng hệ thống giám sát rừng ngập mặn theo hướng tích hợp, cập nhật thường xuyên và hỗ trợ cảnh báo sớm những khu vực có nguy cơ suy thoái. Đây là nền tảng quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên, chủ động bố trí nguồn lực và lựa chọn giải pháp phục hồi phù hợp với điều kiện tự nhiên của từng khu vực.
Cùng với ứng dụng công nghệ, công tác phục hồi rừng cần tuân thủ nguyên tắc dựa vào điều kiện sinh thái tự nhiên. Thay vì trồng rừng đồng loạt trên những khu vực chưa bảo đảm điều kiện bồi tụ, cần ưu tiên khôi phục chế độ thủy văn, tạo điều kiện tích tụ bùn cát, giảm năng lượng sóng và lựa chọn loài cây phù hợp với đặc điểm địa hình, độ mặn và chế độ ngập triều.
Các giải pháp công trình mềm như kè giảm sóng, hàng rào sinh học và các cấu trúc giữ bùn cát có thể được kết hợp với quá trình phục hồi tự nhiên nhằm tạo điều kiện cho cây ngập mặn tái sinh và phát triển. Cách tiếp cận này không chỉ góp phần nâng cao tỷ lệ sống của cây trồng mà còn hạn chế nguy cơ đầu tư dàn trải, thiếu hiệu quả.
Hướng tới quản lý hệ sinh thái ven biển bền vững
Rừng ngập mặn còn có vai trò quan trọng trong điều hòa khí hậu và giảm phát thải khí nhà kính thông qua khả năng hấp thụ, lưu giữ carbon trong sinh khối cây và lớp trầm tích ngập nước. Đây là một trong những hệ sinh thái có giá trị cao đối với các giải pháp thích ứng và giảm nhẹ biến đổi khí hậu dựa vào thiên nhiên.
Việc bảo vệ và phục hồi rừng ngập mặn vì vậy không chỉ mang lại lợi ích về phòng hộ bờ biển, bảo tồn đa dạng sinh học mà còn mở ra cơ hội tiếp cận các nguồn tài chính khí hậu, phát triển thị trường carbon và các cơ chế chi trả dựa trên kết quả bảo tồn hệ sinh thái.
Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả tiềm năng này, cần có hệ thống dữ liệu đầy đủ về diện tích, chất lượng rừng, trữ lượng carbon, mức độ suy thoái và khả năng hấp thụ carbon của từng khu vực. Công tác đo đạc, báo cáo và thẩm định cần được thực hiện theo các phương pháp khoa học, bảo đảm tính minh bạch và đáp ứng yêu cầu của các tiêu chuẩn quốc tế.
Hoạt động trồng cây phục hồi rừng ngập mặn tại Vườn quốc gia Mũi Cà MauVề lâu dài, Cà Mau cần tiếp tục triển khai đồng bộ các giải pháp: bảo vệ nghiêm ngặt diện tích rừng phòng hộ xung yếu; phục hồi những khu vực rừng bị suy thoái; kiểm soát các hoạt động khai thác và nuôi trồng thủy sản có nguy cơ ảnh hưởng đến hệ sinh thái; phát triển các mô hình sinh kế thích ứng; đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ trong giám sát tài nguyên và cảnh báo rủi ro thiên tai.
Thực tiễn tại Cà Mau cho thấy, bảo vệ rừng ngập mặn không chỉ là nhiệm vụ của ngành lâm nghiệp mà còn gắn chặt với công tác phòng, chống thiên tai, quản lý tài nguyên nước, phát triển kinh tế biển và bảo đảm sinh kế cộng đồng. Việc kết hợp giữa giải pháp công trình, giải pháp dựa vào hệ sinh thái, khoa học công nghệ và sự tham gia của người dân sẽ góp phần nâng cao khả năng chống chịu của khu vực ven biển trước những tác động ngày càng gia tăng của biến đổi khí hậu.
Bảo vệ và phục hồi rừng ngập mặn vì vậy không đơn thuần là giữ gìn diện tích cây xanh, mà còn là bảo vệ không gian sinh tồn, duy trì nguồn lực phát triển kinh tế và củng cố khả năng thích ứng của vùng đất cực Nam Tổ quốc trước những thách thức khí hậu trong tương lai.