Xây dựng kịch bản đánh giá tác động El-Nino

Tham dự cuộc họp có Phó Cục trưởng Cục KTTV Hoàng Đức Cường, các đơn vị trực thuộc Cục KTTV, Viện Khoa học KTTV, Môi trường và Biển, Hội KTTV Việt Nam và Cục quản lý Tài nguyên nước.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm gia tăng tính cực đoan, khó lường và El Nino được dự báo có khả năng tác động mạnh đến Việt Nam từ nửa cuối năm 2026 đến đầu năm 2027, việc nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm và chuyển hóa thông tin khoa học thành hành động ứng phó kịp thời đang trở thành yêu cầu cấp thiết.

Đây cũng là giải pháp then chốt giúp các bộ, ngành, địa phương chủ động xây dựng kịch bản ứng phó, giảm thiểu thiệt hại do thiên tai, bảo đảm an ninh nguồn nước, lương thực và phát triển bền vững trong thời gian tới. Theo các đánh giá mới nhất của Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO), hệ thống khí hậu toàn cầu tiếp tục ghi nhận nhiều dấu hiệu bất thường. Trong đó, Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu, với các nguy cơ ngày càng gia tăng từ nắng nóng, hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn, mưa lớn cực đoan, lũ lụt và sạt lở đất.

Theo ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo KTTV quốc gia báo cáo tại cuộc họp: Theo chỉ đạo của Thứ trưởng và Lãnh đạo Cục Khí tượng Thủy văn, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia đã phối hợp với các đơn vị liên quan, nhằm xây dựng báo cáo đánh giá toàn diện về tác động của El Niño. Báo cáo này là cơ sở để các bộ, ngành và địa phương chủ động xây dựng kịch bản ứng phó cụ thể cho từng tình huống. Quá trình phân tích và tính toán được thực hiện chi tiết theo từng tháng, kéo dài từ tháng 7 năm 2026 đến tháng 4 năm 2027. Kết quả dự báo cho thấy hiện tượng El Niño gần như chắc chắn sẽ tiếp diễn từ nay đến cuối năm 2026 và kéo dài sang năm 2027 với xác suất trên 95%. Về mặt cường độ, hiện tượng này chắc chắn đạt mức trung bình và có khả năng rất cao (khoảng 82%) sẽ đạt ngưỡng mạnh đến rất mạnh vào giai đoạn cuối năm 2026, với xác suất đạt mức rất mạnh lên tới 63%. Do các số liệu dự báo vẫn có độ phân tán, nhóm nghiên cứu đã đề xuất hai kịch bản ứng phó chính: kịch bản El Niño cường độ trung bình và kịch bản cường độ mạnh đến rất mạnh.

Về xu thế khí tượng thủy văn, hiện tượng El Niño sẽ gây ra những tác động rõ rệt đến nền nhiệt độ, chế độ bão và nguồn nước trên cả nước. Trong thời gian tới, hầu hết các khu vực đều đối mặt với tình trạng thiếu hụt lượng mưa, đặc biệt nghiêm trọng tại Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ; riêng một số vùng ở phía Bắc có thể ghi nhận lượng mưa ở mức xấp xỉ hoặc cao hơn trung bình trong các tháng mùa mưa. Số lượng bão và áp thấp nhiệt đới cũng có xu hướng giảm, với xác suất vượt hoặc bằng mức trung bình năm chỉ dưới 10%. Đáng chú ý, tình trạng thiếu hụt dòng chảy trên các lưu vực sông sẽ diễn ra trên diện rộng, giảm từ 10% đến 30% ở phía Bắc và từ 40% đến 50% ở khu vực Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ. Dựa trên các thông số này, Trung tâm đã chạy mô hình khô hạn để đánh giá chi tiết tác động đến sản xuất nông nghiệp cho từng vùng miền, trong đó nguy cơ hạn hán và xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long được xác định là điểm đáng lưu ý nhất.

Trên thế giới, theo báo cáo của tổ chức FAO, El Niño gây ra tình trạng khô hạn và thiếu hụt lượng mưa nghiêm trọng tại châu Phi và châu Á, trong khi khu vực Nam Mỹ lại đối mặt với mưa lớn do vùng đối lưu dịch chuyển về phía Đông. Hệ quả là sự thâm hụt lương thực toàn cầu ở mức rất lớn, buộc nhiều quốc gia phải tăng cường nhập khẩu. Đi sâu vào khu vực châu Á, các nước xuất khẩu nông sản lớn như Ấn Độ, Philippines và Thái Lan đều dự báo chịu ảnh hưởng nặng nề đến hoạt động sản xuất cây trồng, đặc biệt là lúa gạo, do thiếu hụt mưa mùa. Riêng Trung Quốc bị chia thành hai thái cực rõ rệt khi phía Bắc đối hạn hán nghiêm trọng còn phía Nam lại đối mặt với lũ lụt cực đoan. Những diễn biến này có mối liên hệ mật thiết và tác động trực tiếp đến hoạt động kinh tế, xuất nhập khẩu nông sản của Việt Nam.

Tại Việt Nam, El Niño không chỉ mang lại nắng nóng gay gắt và khô hạn mà còn tiềm ẩn các loại hình thiên tai cực đoan cục bộ như mưa lớn, lũ quét và sạt lở đất. Bài học từ cơn bão muộn Linda năm 1997 là một minh chứng lịch sử cho tính chất cực đoan này tại khu vực phía Nam. Dự báo tình trạng nắng nóng và thâm hụt nước sẽ kéo dài tại Bắc Bộ và Trung Bộ trong các tháng 7 và 8. Nếu hiện tượng này tiếp diễn đến nửa đầu năm sau, nắng nóng gay gắt có thể xuất hiện sớm ngay từ giai đoạn tháng 3 đến tháng 5 ở khu vực Tây Bắc Bộ và phía trong.

Về mặt sản xuất nông nghiệp, nguy cơ thiệt hại được chia thành nhiều khu vực trọng điểm. Vụ Hè Thu sắp tới tại Trung Bộ, đặc biệt là các tỉnh từ Nghệ An đến Quảng Trị, sẽ đối mặt với tình trạng thiếu nước nghiêm trọng. Trong khi đó, các cây công nghiệp giá trị cao tại Tây Nguyên như cà phê, hồ tiêu, sầu diện cũng bị tác động lớn vào giai đoạn cuối năm và đầu năm sau. Đáng chú ý, tại Đồng bằng sông Cửu Long, khoảng 350.000 ha lúa Đông Xuân có nguy cơ bị ảnh hưởng nếu không thu hoạch xong trước tháng 2, thời điểm mặn xâm nhập sâu. Nhóm chuyên gia đề xuất giải pháp phải dịch chuyển thời vụ sớm ngay từ vụ trước đó (vụ tháng 9) để đẩy sớm lịch canh tác lúa Đông Xuân.

Báo cáo cũng phân tích chi tiết chế độ khí tượng thủy văn cho 7 vùng khí hậu trên cả nước. Mặc dù tổng số đợt lũ cả năm dự báo ở mức thấp hơn trung bình (khoảng 16 đến 19 đợt), đỉnh lũ tại một số con sông từ Quảng Trị đến Đắk Lắk vẫn có thể lên rất cao, đạt mức trên báo động 2 đến báo động 3. Đánh giá về tài nguyên nước cho thấy sự thâm hụt diễn ra trên diện rộng, từ 10% đến 20% ở phía Bắc và từ 20% đến 60% ở các lưu vực sông phía trong. Đối với kịch bản cực đoan nhất ở Đồng bằng sông Cửu Long, ranh mặn cao nhất trong mùa khô sắp tới được dự báo có thể xấp xỉ mức lịch sử của giai đoạn 2015–2016. Để tăng tính thuyết phục và trực quan cho các đánh giá này, nhóm nghiên cứu đã ứng dụng công nghệ AI để mô hình hóa, giúp minh họa rõ ràng các tác động của El Niño theo cả không gian và thời gian cho từng đối tượng cụ thể.

Theo các dự báo hiện tại, đợt El Nino này có khả năng đạt cường độ mạnh đến rất mạnh, với chỉ số tại khu vực Nino 3.4 được tính toán có thể vượt mức chuẩn sai và sấp xỉ 2 độ C. Dựa trên mô hình thống kê và kinh nghiệm dự báo, các khu vực được xếp hạng ở mức rủi ro cao nhất bao gồm Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ, đặc biệt là vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Tác động lớn nhất của đợt hạn hán này sẽ tập trung vào hai lĩnh vực cốt lõi là nông nghiệp và tài nguyên nước. Cụ thể, vụ Đông Xuân sắp tới tại nhiều vùng sẽ đối mặt với tình trạng thiếu nước nghiêm trọng, gây ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của các loại cây công nghiệp lâu năm như cà phê, hồ tiêu, cao su, điều và các loại cây ăn trái. Bên cạnh đó, nguồn nước tại hầu hết các hồ chứa thủy điện được dự báo sẽ rơi vào tình trạng thiếu hụt trầm trọng, gây ra những thách thức rất lớn cho việc vận hành sản xuất điện trong suốt mùa khô năm 2027. Đối với các lĩnh vực khác như giao thông đường thủy hay sức khỏe cộng đồng, dù chưa có mô hình định lượng cụ thể để đánh giá tác động, nhưng các đại biểu cũng lưu ý đến nguy cơ cản trở lưu thông tàu thuyền do mực nước sông xuống thấp và nguy cơ gia tăng các dịch bệnh như sốt xuất huyết trong các đợt nắng nóng cực đoan.

Nhìn lại lịch sử các đợt thiên tai lớn, vào giai đoạn 2015 – 2016, dù ngành Khí tượng Thủy văn đã nhận diện từ sớm và Chính phủ đã triển khai hội nghị toàn quốc nhưng thiệt hại thực tế vẫn cực kỳ nặng nề; đến đợt 2020 – 2021, hiệu quả ứng phó đã được cải thiện rõ rệt hơn. Bài học kinh nghiệm xương máu rút ra là muốn ứng phó hiệu quả thì bắt buộc phải chuyển dịch cơ cấu cây trồng và chuẩn bị mùa vụ từ rất sớm, thậm chí phải tính toán đồng bộ ngay từ các vụ trước. Điểm tích cực và khác biệt lớn nhất của đợt này là kịch bản ứng phó đã được chủ động xây dựng và chỉ đạo sát sao ngay từ các tháng đầu hè (tháng 4, 5, 6), thay vì đợi đến giai đoạn cuối năm khi thiên tai đã hiện hữu rõ ràng, giúp nâng cao trách nhiệm của các bên và tối ưu hóa hiệu quả ứng phó giảm thiểu thiệt hại cho nền kinh tế.

Phát biểu tại cuộc họp, GS.TS. Trần Thục, Chủ tịch Hội KTTV Việt Nam nhấn mạnh định hướng giai đoạn 2026–2030, ngành Khí tượng Thủy văn sẽ chuyển mạnh từ ứng phó sang quản trị rủi ro thiên tai theo chỉ đạo của Tổng Bí thư, lấy cảnh báo tác động làm trọng tâm để kích hoạt hành động sớm, thay vì chỉ cảnh báo hiện tượng. Ngành đóng vai trò cung cấp dữ liệu hiểm họa và nền tảng kỹ thuật, phối hợp với các bộ, ngành, địa phương xây dựng hệ thống dashboard, bản đồ rủi ro và các ngưỡng tác động phù hợp từng lĩnh vực, từng địa bàn. Trước mắt, cần cụ thể hóa kịch bản El Niño theo hai trục nước và nhiệt, hoàn thiện ma trận phơi nhiễm đến cấp tỉnh, cấp xã, đồng thời lồng ghép thông tin khí tượng thủy văn vào kịch bản điều hành phát triển kinh tế giai đoạn 2026–2030, qua đó biến thông tin dự báo thành cơ sở cho quản trị rủi ro và ứng phó sớm hiệu quả.

Đại diện Cục Quản lý tài nguyên nước nhấn mạnh thông tin khí tượng thủy văn là đầu vào quan trọng để xây dựng kịch bản ứng phó El Niño và điều hòa, phân phối nguồn nước. Để nâng cao hiệu quả, cần tăng cường phối hợp giữa các đơn vị trong Bộ và cung cấp thông tin dự báo theo nhu cầu cụ thể của từng ngành, từng khu vực. Công tác ứng phó phải được triển khai từ sớm, ngay trong mùa lũ, nhằm chủ động tích trữ nước khi có dự báo thiếu hụt. Theo đó, kịch bản ứng phó hiệu quả cần dựa trên ba yếu tố: chất lượng dự báo khí tượng thủy văn, khả năng tích trữ nước của hệ thống hồ chứa và nhu cầu sử dụng nước thực tế của các ngành.

Phát biểu kết luận, Cục trưởng Cục Khí tượng Thủy văn Nguyễn Thượng Hiền đánh giá cao báo cáo kịch bản ứng phó El Niño nhưng yêu cầu tiếp tục hoàn thiện về bố cục, nội dung và cách trình bày. Ông nhấn mạnh đây là kịch bản dự báo rủi ro, làm cơ sở để Chính phủ, các bộ, ngành và địa phương xây dựng phương án ứng phó, đồng thời cần được cập nhật thường xuyên theo diễn biến mới. Báo cáo phải thể hiện trực quan, dễ hiểu, tập trung vào dự báo và cảnh báo tác động thay vì làm thay chức năng của các ngành chuyên môn. Bên cạnh đó, cần tăng cường năng lực dự báo, kiến nghị Chính phủ ban hành chỉ thị triển khai kịch bản, đồng thời sớm hoàn thiện cơ sở pháp lý để kịch bản El Niño được phê duyệt và cập nhật định kỳ.