Sign In

Từ cảnh báo sớm đến hành động sớm: đề xuất khung ngưỡng kích hoạt ứng phó thiên tai

10:00 17/11/2026

Chọn cỡ chữ A a  

Tại Hội thảo “Công nghệ mới ứng dụng trong dự báo, cảnh báo và phòng, chống thiên tai” tổ chức ngày 16/11/2026 tại Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Ông Nguyễn Xuân Hiển, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo KTTV quốc gia, Cục KTTV đã có những đề xuất trong công tác phòng, chống thiên tai tại Việt Nam

Trong bối cảnh thiên tai diễn biến ngày càng phức tạp, việc nâng cao hiệu quả dự báo, cảnh báo và chủ động triển khai các biện pháp ứng phó trước khi thiên tai xảy ra đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Chuyển từ dự báo hiện tượng sang dự báo dựa trên tác động, đồng thời gắn thông tin cảnh báo với các quyết định hành động cụ thể, là một trong những định hướng quan trọng nhằm giảm thiểu thiệt hại về người, tài sản và các hoạt động kinh tế - xã hội.

Ông Nguyễn Xuân Hiển, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo KTTV quốc gia chia sẻ

Xuất phát từ yêu cầu đó, ông Nguyễn Xuân Hiển, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo KTTV quốc gia, đại diện Cục Khí tượng Thủy văn đã đề xuất nghiên cứu khung ngưỡng kích hoạt hành động sớm trong ứng phó thiên tai, nhằm giải quyết khoảng trống giữa thông tin dự báo, đánh giá tác động và quyết định quản lý. Điểm trọng tâm của nghiên cứu là xây dựng cơ chế liên kết giữa ba thành phần: ngưỡng hiểm họa (H*), ngưỡng tác động (I*) và ngưỡng kích hoạt hành động (T*). Trong đó, ngưỡng hiểm họa xác định mức độ đáng quan tâm của hiện tượng khí tượng thủy văn; ngưỡng tác động phản ánh mức độ ảnh hưởng đến con người, tài sản, công trình và các hoạt động sản xuất; còn ngưỡng kích hoạt được sử dụng để xem xét thời điểm và điều kiện cần thiết nhằm triển khai các biện pháp ứng phó.

Cách tiếp cận và phương pháp

Theo cách tiếp cận này, đánh giá tác động không chỉ dựa trên cường độ và phạm vi của hiểm họa mà còn xem xét các yếu tố liên quan như mức độ phơi bày, tính dễ bị tổn thương, năng lực ứng phó và trạng thái của hệ thống. Qua đó, cùng một hiện tượng thiên tai nhưng có thể gây ra những hậu quả khác nhau đối với từng địa bàn, nhóm đối tượng và lĩnh vực chịu ảnh hưởng. Đây là cơ sở để xây dựng các thông tin dự báo, cảnh báo có tính cụ thể, sát với nhu cầu quản lý và tổ chức ứng phó thực tế.

Một nội dung quan trọng của nghiên cứu là xác định điều kiện thời gian để bảo đảm cảnh báo được phát hành đủ sớm cho các cơ quan chức năng và địa phương triển khai hành động có hiệu quả. Việc kích hoạt hành động cần xem xét đồng thời xác suất xảy ra tác động, độ tin cậy của dự báo, mức độ bất định, thời gian báo trước, thời gian xử lý thông tin, ra quyết định và thời gian chuẩn bị thực hiện biện pháp ứng phó. Như vậy, một tín hiệu cảnh báo không chỉ phụ thuộc vào mức độ nguy hiểm của hiện tượng mà còn phải đáp ứng các điều kiện về thời gian, năng lực thực hiện và thẩm quyền quyết định.

Để triển khai khung phương pháp, nghiên cứu đề xuất xây dựng hệ thống dữ liệu gồm năm nhóm chính: dữ liệu hiểm họa và dự báo; dữ liệu về con người, tài sản và công trình có khả năng chịu tác động; dữ liệu về tính dễ bị tổn thương và năng lực ứng phó; dữ liệu ghi nhận hậu quả thực tế; và dữ liệu về quyết định, hành động ứng phó. Quy trình thực hiện bao gồm xác định quyết định quản lý cần hỗ trợ, lựa chọn chỉ báo và ngưỡng tác động, phân tích dữ liệu lịch sử, thiết kế tín hiệu kích hoạt, kiểm thử hồi cứu, vận hành thử song song và kiểm chứng, hiệu chỉnh sau mỗi sự kiện thiên tai.

Nghiên cứu cũng đưa ra các trường hợp minh họa có khả năng áp dụng trong thực tiễn, trong đó có bài toán xâm nhập mặn gắn với bảo đảm cấp nước tại vùng ven biển Đồng bằng sông Cửu Long và nguy cơ hạn hán trong bối cảnh El Niño 2026–2027. Đối với bài toán hạn hán, khung phương pháp hướng tới kết hợp các chỉ số hạn với thông tin về vùng sản xuất, loại cây trồng, giai đoạn sinh trưởng, nguồn nước dự trữ và năng lực ứng phó. Trên cơ sở đánh giá nguy cơ thiếu nước và khả năng xảy ra tác động, các cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét những giải pháp như tích trữ nước, điều chỉnh phương án khai thác nước và lịch sản xuất.

Đáng chú ý, Cục Khí tượng Thủy văn đang phối hợp với Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) xây dựng bản đồ rủi ro và kế hoạch thích ứng phục vụ ứng phó với El Niño trong mùa khô 2026–2027. Các hoạt động tập trung vào tham vấn, khoanh vùng rủi ro, kết hợp dữ liệu khí tượng thủy văn với thông tin sản xuất và kinh nghiệm địa phương; đánh giá rủi ro đối với cây trồng theo các kịch bản hạn, mặn và từng giai đoạn sinh trưởng của lúa; đồng thời số hóa kết quả để xây dựng các phương án thích ứng phù hợp với điều kiện từng địa bàn.

Theo định hướng nghiên cứu, khung ngưỡng H* – I* – T* bước đầu đề xuất được cách tiếp cận liên kết giữa dự báo hiểm họa, đánh giá tác động, tín hiệu kích hoạt và quyết định hành động. Tuy nhiên, các giá trị ngưỡng cụ thể, kỹ năng dự báo tác động và hiệu quả của hành động trong điều kiện thực tế vẫn cần tiếp tục được nghiên cứu, kiểm chứng và hiệu chỉnh thông qua các trường hợp thí điểm.

Việc hoàn thiện khung phương pháp này có ý nghĩa quan trọng trong thúc đẩy chuyển đổi từ cảnh báo thiên tai đơn thuần sang cảnh báo dựa trên tác động và hành động sớm. Qua đó, góp phần nâng cao khả năng chủ động trong công tác phòng ngừa, ứng phó thiên tai, tăng cường phối hợp giữa cơ quan khí tượng thủy văn với các ngành, địa phương và từng bước hiện thực hóa mục tiêu giảm thiểu rủi ro, bảo vệ tính mạng, tài sản của người dân và phát triển bền vững.

Phòng Thông tin KTTV phục vụ cộng đồng

Ý kiến

Theo dõi sát dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn, chủ động ứng phó mưa lũ tại Trung Bộ

Theo dõi sát dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn, chủ động ứng phó mưa lũ tại Trung Bộ

Trước dự báo khu vực Trung Bộ có khả năng xuất hiện một đợt mưa lớn diện rộng từ ngày 08 đến đêm 11/11/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Công điện số 73/CĐ-TTg ngày 07/11/2026, yêu cầu 8 tỉnh, thành phố gồm Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Gia Lai và Đắk Lắk chủ động triển khai các phương án ứng phó với mưa lớn, lũ, ngập lụt, lũ ống, lũ quét và sạt lở đất. Công điện nhấn mạnh yêu cầu theo dõi sát diễn biến thiên tai, thông tin kịp thời đến cơ quan chức năng và người dân, không để bị động, bất ngờ trước các tình huống có thể xảy ra.