“Điểm nóng” lũ quét, sạt lở

Tây Nghệ An là một trong những vùng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của thiên tai ở Bắc Trung Bộ, nơi cư trú chủ yếu của đồng bào dân tộc thiểu số. Trận lũ tháng 7/2025 trên sông Cả lập kỷ lục mới tại cả hai trạm thủy văn: Mường Xén 145,89m (trên báo động 3 là 3,89m), Thạch Giám 76,13m (trên báo động 3 là 7,13m); tại Thạch Giám, mực nước lên 12,57m trong 31 giờ, có lúc đạt 108cm/giờ.

Trong giai đoạn 2018–2026, Mường Xén và Tương Dương ghi nhận 12 đợt lũ quét, sạt lở đất điển hình, chủ yếu do mưa lớn kéo dài. Gần sáng một đêm năm 2022, lũ từ khe suối đổ về thị trấn Mường Xén cũ khi điện và sóng điện thoại đã mất; trưởng bản phải chạy bộ đập cửa từng nhà khi nước đã ngập đến đầu gối; trận lũ khiến 01 người chết, tràn qua tầng một trụ sở xã và san phẳng nhiều nhà dân. Một đêm khác, bão số 3 năm 2025, xóm Hòa Bắc (Tương Dương) sơ tán kịp 44 hộ dân, không có thiệt hại về người.

Đầu tháng 9/2026, một trận mưa lũ cục bộ chưa từng có đã xảy ra trên địa bàn xã; đất đá liên tục sạt xuống Quốc lộ 7. Trên núi, phía sau bản Cửa Rào, nơi 10 ngôi nhà bị lũ cuốn trôi năm 2025, vẫn còn những vết nứt đất lớn.

Mất bao lâu để bản tin đến thôn, bản?

Thách thức lớn nhất trong công tác phòng, chống thiên tai là lũ quét ở đây hình thành rất nhanh, chỉ 1–3 giờ sau mưa cường độ lớn, điển hình như: 95,2 mm/giờ tại Mường Xén năm 2022; 114 mm/2 giờ tại Lưu Kiền 1 năm 2024, đặc biệt lại thường vào 3–5 giờ sáng. Dự báo mưa cục bộ trong thời đoạn ngắn như vậy vẫn là bài toán khó, nên mỗi phút trên đường truyền tin đều quý giá.

Để làm rõ những khó khăn trong quá trình truyền thông tin cảnh báo đến người dân, đoàn chuyên gia của Cục Khí tượng Thủy văn đã khảo sát thực địa tại Mường Xén, Tương Dương từ ngày 06 đến 10/9/2026, ngay sau khi trận mưa lũ cục bộ xảy ra ở Tương Dương. Đoàn đã tiến hành phỏng vấn các hộ dân, chủ yếu là đồng bào Thái, H'Mông, Khơ Mú; kết quả khảo sát chỉ ra rằng, 71% hộ xây dựng nhà cách điểm nguy hiểm dưới 50 m; khảo sát cũng cho thấy, có khoảng 32% số hộ nhận tin cảnh báo lũ quét, sạt lở đất dưới 30 phút hoặc không nhận được. Tính trên toàn chuỗi, bản tin đến bản xa nhất mất khoảng 45 phút trong điều kiện thuận lợi và có thể tới 5 giờ khi hoàn cảnh khó khăn. Thông tin truyền từ tỉnh – xã và xã – thôn, bản mất khoảng 5–20 phút ở Mường Xén, nhưng 20 phút đến 2 giờ ở Tương Dương.

Mất điện là mất tin

Người dân nhận tin cảnh báo thông qua ba kênh chính: loa truyền thanh, nhóm Zalo, Facebook của thôn, bản và điện thoại của cán bộ; cả ba kênh thông tin này đều phụ thuộc vào điện lưới, sóng di động, là những kênh thông tin dễ đứt gãy đầu tiên khi thiên tai xảy ra. Bên cạnh đó, do điều kiện vùng sâu, vùng xa, chỉ 50% số hộ nhận được thông tin đều đặn từ loa phóng thanh, thậm chí tại một số bản, không có loa hoạt động hoặc không phủ khắp được tới tất cả các hộ dân.

Trong khi đó, không thôn, bản nào có bộ đàm, nguồn điện dự phòng hay thiết bị cảnh báo tự động cho người dân khi thiên tai xảy ra. Trưởng bản Thạch Giám phải chạy bộ hàng cây số qua ba khu dân cư cũ để báo sơ tán trong đêm bão số 3 năm 2025; bản Huồi Giảng, cách trung tâm xã Mường Xén gần 15km, bị cô lập mỗi khi tỉnh lộ 543D bị sạt lở.

Từ bản tin đến hành động

Thực tế, trước khi nhận được bản tin, người dân cũng có nhận biết sơ bộ về các dấu hiệu thiên tai, kết quả khảo sát chỉ ra rằng, phần lớn người dân nhận biết được dấu hiệu tự nhiên của lũ quét, sạt lở đất nhưng không phải ai cũng biết rõ khu vực nguy hiểm trong bản và rất ít người hiểu rõ các cấp độ cảnh báo. Đáng lo ngại, người dân không nắm bắt được mức độ nguy hiểm khi mưa lớn xảy ra. Điều tích cực là, đa số người dân đã được tập huấn, hiểu biết được khi có cảnh báo, sẽ thu dọn tài sản trước và có kế hoạch sơ tán đến chỗ an toàn.

Theo quy định, bản tin cảnh báo lũ quét, sạt lở đất được ban hành ngay sau khi phát hiện khả năng xảy ra và được cung cấp cho các cơ quan nhận tin chậm nhất 15 phút sau khi hoàn thành. Hệ thống cảnh báo lũ quét, sạt lở đất thời gian thực của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia khai thác dữ liệu 10 radar thời tiết và hơn 3.500 trạm đo mưa tự động, cập nhật nguy cơ hằng giờ đến cấp xã. Tuy nhiên, tại cấp xã, cán bộ chưa có tài khoản khai thác hệ thống cảnh báo thời gian thực; quyết định sơ tán chủ yếu dựa vào bản tin và kinh nghiệm.

Dự báo mưa cục bộ trong thời đoạn ngắn vẫn là bài toán khó, nên mỗi phút trên đường truyền tin đều quý giá.

Để cảnh báo sớm đến được từng thôn, bản

Từ thực tế tại miền Tây Nghệ An, yêu cầu đặt ra là củng cố hệ thống cảnh báo sớm trên cơ sở kết nối thông tin dự báo với theo dõi nguy cơ tại chỗ và tổ chức ứng phó của cộng đồng. Người dân cần nhận được thông tin kịp thời, hiểu khu vực có nguy cơ và biết phải làm gì để bảo đảm an toàn.

Trước hết, cần bổ sung thiết bị đo mưa tại những lưu vực nhỏ có dân cư sinh sống nhưng còn thiếu số liệu; từng bước tự động hóa quan trắc mực nước tại các vị trí cần thiết. Số liệu này giúp theo dõi sát diễn biến mưa, lũ và hỗ trợ cảnh báo tại chỗ. Với những điểm có nguy cơ cao, có thể nghiên cứu kết nối thiết bị quan trắc với còi, loa cảnh báo. Ngưỡng kích hoạt cần được xác lập, kiểm chứng phù hợp với từng vị trí, đồng thời có phương án kiểm tra, bảo trì thiết bị.

Thông tin cảnh báo cũng cần cụ thể hơn đối với từng khu dân cư. Trên cơ sở bản tin của cơ quan khí tượng thủy văn và thông tin thực địa, chính quyền địa phương cần xác định những thôn, bản, tuyến đường và nhóm hộ cần ưu tiên theo dõi, hỗ trợ sơ tán. Cán bộ trực ban cấp xã cần được hướng dẫn khai thác hệ thống cảnh báo thời gian thực. Tại khu vực hạ du hồ chứa, cần tăng cường phối hợp giữa cơ quan dự báo, đơn vị vận hành hồ và chính quyền để đánh giá nguy cơ ngập, phục vụ phương án ứng phó.

Để duy trì truyền tin khi mất điện, mất sóng, cần bố trí các phương tiện dự phòng phù hợp với điều kiện từng địa bàn, như loa có pin hoặc điện mặt trời, bộ đàm và nguồn điện dự phòng tại đầu mối thông tin. Thiết bị phải được kiểm tra định kỳ, có người phụ trách vận hành và bảo đảm thông tin đến được cả những hộ ở xa hoặc cần hỗ trợ.

Cùng với thiết bị là quy trình hành động rõ ràng theo ba trạng thái: theo dõi, chuẩn bị và sơ tán. Mỗi trạng thái cần gắn với nhiệm vụ cụ thể của cán bộ xã, trưởng bản và người dân; xác định tuyến di chuyển, nơi sơ tán an toàn và cách hỗ trợ người cao tuổi, trẻ em, người khuyết tật. Phương án cần quy định rõ cách xử lý khi mất liên lạc và được diễn tập, kể cả trong điều kiện ban đêm.

Những việc cần ưu tiên trước mắt là rà soát phương án ứng phó cấp xã, duy trì hoạt động của hệ thống loa, hướng dẫn cán bộ khai thác thông tin cảnh báo và phổ biến bằng những thông điệp dễ hiểu, phù hợp với ngôn ngữ của cộng đồng. Hiệu quả của cảnh báo sớm cần được thể hiện thông qua khả năng giúp người dân nhận biết nguy cơ và hành động kịp thời để bảo vệ tính mạng và tài sản.