Quan trắc khí tượng - nền tảng cho dự báo và bảo vệ cộng đồng

Thời tiết và khí hậu không có biên giới, nước kết nối tất cả các quốc gia, vì vậy những thách thức mà thế giới đang đối mặt là quá lớn để bất kỳ quốc gia nào có thể tự mình giải quyết. Hoạt động dự báo phụ thuộc vào hệ thống quan trắc trên phạm vi toàn cầu – điều mà không một quốc gia đơn lẻ nào có thể tự xây dựng đầy đủ. Chính vì vậy, hợp tác quốc tế dựa trên sự tin cậy và chia sẻ dữ liệu trở thành yếu tố then chốt để nâng cao độ chính xác của dự báo, rút ngắn thời gian cảnh báo sớm và mở rộng khả năng tiếp cận các dịch vụ dự báo cho cộng đồng.

Trong thực tế, nhiều quyết định quan trọng của xã hội hiện đại đều dựa trên nền tảng thông tin quan trắc và dự báo khí tượng. Từ các chính sách phát triển kinh tế, đầu tư hạ tầng, kế hoạch sản xuất nông nghiệp, đến quản lý y tế, tài nguyên nước, năng lượng hay điều chỉnh chuỗi cung ứng toàn cầu, tất cả đều cần đến hệ thống thông tin khí tượng và khí hậu đáng tin cậy. Đây cũng chính là cơ sở dữ liệu quan trọng được xây dựng và vận hành trong khuôn khổ hệ thống quan trắc toàn cầu của Tổ chức Khí tượng Thế giới.

Theo đánh giá của các nhà lãnh đạo doanh nghiệp tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới, các hiện tượng thời tiết cực đoan hiện được xếp vào nhóm rủi ro dài hạn hàng đầu đối với nền kinh tế toàn cầu. Nhận thức rõ mối nguy này, Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc đã khởi xướng sáng kiến “Cảnh báo sớm cho tất cả” với mục tiêu bảo đảm mọi người dân trên thế giới đều được tiếp cận thông tin cảnh báo thiên tai kịp thời, qua đó giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản.

Những con số thống kê cho thấy mức độ nghiêm trọng của các hiểm họa liên quan đến thời tiết. Trong giai đoạn từ năm 1970 đến năm 2021, thiên tai do thời tiết cực đoan đã gây thiệt hại kinh tế lên tới khoảng 4,3 nghìn tỷ USD trên toàn cầu, đồng thời cướp đi gần 2 triệu sinh mạng. Những tổn thất này cho thấy tầm quan trọng của việc tăng cường hệ thống quan trắc và cảnh báo sớm.

Cảnh báo sớm không phải là một dịch vụ xa xỉ mà là nhu cầu thiết yếu đối với sự an toàn của xã hội. Theo Ngân hàng Thế giới, nếu mọi người đều được tiếp cận các dịch vụ cảnh báo sớm, thế giới có thể ngăn chặn thiệt hại tài sản ít nhất khoảng 13 tỷ USD và giảm tổn thất phúc lợi khoảng 22 tỷ USD mỗi năm. Thậm chí, chỉ cần có cảnh báo sớm trước 24 giờ cũng có thể giảm tới 30% thiệt hại do bão hoặc các đợt nắng nóng gây ra.

Trong khi đó, rủi ro khí hậu đang tiếp tục gia tăng khi nhiệt độ toàn cầu tăng cao, kéo theo các hiện tượng nắng nóng khắc nghiệt, mưa cực đoan và sự tăng cường nhanh của các xoáy thuận nhiệt đới. Theo Báo cáo tình trạng khí hậu toàn cầu, năm 2025 được ghi nhận là một trong ba năm nóng nhất trong lịch sử quan trắc. Đáng chú ý, mười một năm gần đây đều nằm trong nhóm mười một năm nóng nhất từng được ghi nhận. Nồng độ khí nhà kính trong khí quyển đang ở mức kỷ lục và được dự báo sẽ tiếp tục khiến nhiệt độ toàn cầu tăng cao trong nhiều năm tới.

Trong bối cảnh đó, hoạt động quan trắc Trái Đất trở nên quan trọng hơn bao giờ hết để theo dõi những biến đổi nhanh chóng của hệ thống khí hậu. Các quan trắc giúp ghi nhận sự gia tăng nhiệt độ trên đất liền và đại dương, tình trạng băng và sông băng tan chảy cũng như mực nước biển dâng. Đây là nền tảng cốt lõi của thông tin khí tượng và khí hậu, phục vụ cho việc hoạch định chính sách phát triển kinh tế bền vững và bảo vệ cộng đồng trước các rủi ro thiên tai.

Tuy nhiên, hệ thống quan trắc toàn cầu vẫn còn tồn tại nhiều khoảng trống, đặc biệt tại các khu vực đất liền, vùng băng tuyết và đại dương. Những khoảng trống này làm hạn chế khả năng dự báo và giảm hiệu quả của các hành động ứng phó với biến đổi khí hậu. Chính vì vậy, Tổ chức Khí tượng Thế giới cùng các quốc gia thành viên đang nỗ lực thu hẹp các khoảng trống này thông qua việc tăng cường đầu tư và mở rộng mạng lưới quan trắc.

Đầu tư cho hệ thống quan trắc không đơn thuần là một khoản chi phí, mà là sự đầu tư cho an ninh kinh tế, cho khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu và cho tương lai của các thế hệ mai sau. Đồng thời, đây cũng là cầu nối thúc đẩy sự hợp tác giữa các quốc gia trong việc chia sẻ dữ liệu và cùng nhau ứng phó với các thách thức toàn cầu.

Quan trắc hôm nay chính là nền tảng để bảo vệ ngày mai. Chỉ khi hiểu rõ những gì đang diễn ra trong hệ thống khí hậu của Trái Đất, con người mới có thể chủ động dự báo, chuẩn bị và giảm thiểu những tác động tiêu cực của thiên tai đối với cuộc sống và sự phát triển của xã hội.