Kết nối dữ liệu – Dẫn lối tương lai: Vai trò then chốt của khí tượng thủy văn và tài nguyên nước trong phát triển bền vững

Năm nay, Ngày Nước thế giới được Liên Hợp Quốc phát động với chủ đề “Water and Gender” - “Nước và Bình đẳng giới”, nhấn mạnh mối liên hệ chặt chẽ giữa nước, vệ sinh an toàn và bình đẳng giới. Thông điệp khẳng định tiếp cận nước sạch là quyền cơ bản của con người, đồng thời đề cao vai trò của phụ nữ và trẻ em gái trong quản trị tài nguyên nước, hướng tới thu hẹp khoảng cách giới và bảo đảm quyền tham gia ra quyết định.

Trong khi đó, Ngày Khí tượng thế giới năm 2026 với chủ đề “Observing Today, Protecting Tomorrow” – “Quan trắc hôm nay, Bảo vệ ngày mai” tiếp tục khẳng định vai trò nền tảng của hệ thống quan trắc khí tượng, thủy văn và môi trường. Dữ liệu quan trắc chính xác, kịp thời là cơ sở để nâng cao chất lượng dự báo, cảnh báo sớm – một trong những giải pháp hiệu quả nhất nhằm giảm nhẹ rủi ro thiên tai, bảo vệ tính mạng, tài sản của người dân và hệ sinh thái.

Hưởng ứng các thông điệp này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã đề nghị các bộ, ngành, địa phương và các tổ chức liên quan triển khai các hoạt động thiết thực, hiệu quả. Trong đó, trọng tâm là thúc đẩy ứng dụng công nghệ thông tin và trí tuệ nhân tạo trong khai thác, sử dụng thông tin dự báo, cảnh báo sớm với độ tin cậy cao; đồng thời nâng cao năng lực dự báo tác động, thích ứng với biến đổi khí hậu, giảm nhẹ rủi ro thiên tai, góp phần phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Bên cạnh đó, yêu cầu đặt ra là tiếp tục hoàn thiện chiến lược, quy hoạch tổng thể về quản lý tài nguyên nước; xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu dùng chung; bảo đảm hài hòa giữa phòng chống thiên tai, cấp nước cho sinh hoạt, sản xuất và bảo vệ môi trường. Việc triển khai Đề án hiện đại hóa ngành khí tượng thủy văn giai đoạn 2026–2030 gắn với quy hoạch mạng lưới trạm quan trắc quốc gia cũng được xác định là nhiệm vụ trọng tâm nhằm nâng cao chất lượng dự báo mưa, lũ, bão và các hiện tượng thời tiết nguy hiểm.

Ở tầm quốc tế, Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres đã cảnh báo về tình trạng gia tăng nhanh chóng của các hiện tượng thời tiết cực đoan, đồng thời kêu gọi tăng cường đầu tư cho hệ thống quan trắc toàn cầu và bảo đảm chia sẻ dữ liệu công khai, công bằng. Sáng kiến “Cảnh báo sớm cho tất cả” được thúc đẩy với mục tiêu đến năm 2027, mọi người dân đều được bảo vệ bởi hệ thống cảnh báo thiên tai hiệu quả.

Khánh Hòa: Chủ động thích ứng, từng bước nâng cao chất lượng dự báo phục vụ phát triển

Thực hiện Nghị quyết số 18-NQ/TW, sau gần một năm triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, công tác khí tượng thủy văn tại tỉnh Khánh Hòa đã có những chuyển biến phù hợp với yêu cầu thực tiễn. Đặc biệt, trong bối cảnh tỉnh mới sau khi sáp nhập với Ninh Thuận, địa bàn hoạt động được mở rộng với đường bờ biển dài trên 500 km, bao gồm cả khu vực Trường Sa và nhiều tiểu vùng khí hậu đa dạng.

Hiện nay, Đài KTTV tỉnh Khánh Hoà đang quản lý lưới trạm quan trắc bao gồm: 1 trạm ra đa thời tiết; 2 trạm khí tượng cơ bản; 1 trạm khí tượng phổ thông; 2 trạm thủy văn cơ bản; 1 trạm thủy văn phổ thông; 4 trạm khí tượng tự động; 5 trạm thủy văn tự động; 1 trạm hải văn tự động và 40 trạm đo mưa tự động.

Thực tế cho thấy, công tác dự báo khí tượng thủy văn năm 2025 cơ bản đã đáp ứng yêu cầu phục vụ phòng chống thiên tai, sản xuất nông nghiệp và phát triển du lịch của địa phương. Các bản tin dự báo đã góp phần quan trọng trong việc hỗ trợ điều hành và giảm thiểu rủi ro.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, các hiện tượng thời tiết cực đoan như mưa lớn, lũ, dông lốc, nắng nóng, hạn hán, xâm nhập mặn có xu hướng gia tăng cả về cường độ và tần suất. Nhiều giá trị mưa, mực nước đã vượt mức lịch sử, cho thấy tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu đối với khu vực ven biển, trong đó có Khánh Hòa. Đồng thời, quá trình đô thị hóa và phát triển hạ tầng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với công tác dự báo và cảnh báo.

Bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn cũng cho thấy một số thời điểm công tác dự báo mưa lớn, lũ và ngập lụt còn gặp khó khăn do tính chất diễn biến nhanh, phức tạp của thời tiết; mạng lưới quan trắc ở một số khu vực còn hạn chế; việc phối hợp cung cấp thông tin và duy trì liên lạc trong điều kiện thời tiết nguy hiểm còn gặp trở ngại. Đây là những thách thức chung trong bối cảnh biến đổi khí hậu và yêu cầu ngày càng cao của công tác phòng chống thiên tai.

Nâng cao năng lực dự báo – yêu cầu cấp thiết trong giai đoạn mới

Theo ThS. Nguyễn Hồng Trường – Bí thư Chi bộ, Giám đốc Đài Khí tượng Thủy văn tỉnh Khánh Hòa, để nâng cao chất lượng dự báo, cảnh báo thiên tai trong thời gian tới, cần tập trung thực hiện đồng bộ các giải pháp:

Tăng cường kỷ luật quan trắc, kiểm tra chặt chẽ số liệu trước khi truyền; theo dõi sát diễn biến thời tiết, nhất là các hiện tượng nguy hiểm.

Nâng cao chất lượng bản tin dự báo, bảo đảm tuân thủ quy định chuyên ngành; phát triển các phương án dự báo chi tiết theo từng tiểu vùng khí hậu, đặc biệt đối với mưa lớn, dông lốc, lũ và ngập lụt.

Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo trong công tác dự báo, cảnh báo.

Tăng cường phối hợp, chia sẻ thông tin giữa các đơn vị khí tượng thủy văn và các đơn vị quản lý hồ chứa.

Đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng và xây dựng các kênh thông tin nhanh phục vụ cảnh báo theo từng khu vực.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, việc tăng cường hệ thống quan trắc, nâng cao chất lượng dự báo và thúc đẩy kết nối giữa khoa học với thực tiễn không chỉ là yêu cầu cấp bách mà còn là nền tảng để xây dựng một xã hội an toàn, chủ động và phát triển bền vững.

Người viết bài: Đặng Thanh Bình (Phó giám đốc Đài KTTV tỉnh Khánh Hoà)