Từ thực tiễn công tác dự báo và những thách thức đặt ra hiện nay, theo Ông Hoàng Đức Cường, Phó Cục trưởng Cục Khí tượng Thủy văn, việc hoàn thiện cơ chế, chính sách về truyền thông rủi ro thiên tai có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, không chỉ nhằm bảo đảm thông tin chính xác, kịp thời, mà còn thúc đẩy hành động ứng phó hiệu quả của các cấp chính quyền và cộng đồng.
Trong bối cảnh bùng nổ công nghệ thông tin và mạng xã hội, ông Hoàng Đức Cường cho rằng cần sớm ban hành các quy định nhằm kiểm soát, hạn chế việc lan truyền thông tin dự báo thiên tai không có nguồn gốc chính thức. Thực tế cho thấy, các thông tin dự báo sai lệch trên mạng xã hội có thể gây ra những hệ lụy nghiêm trọng: khiến người dân hoang mang, sơ tán trong hoảng loạn, hoặc ngược lại là chủ quan, không chấp hành lệnh di dời vì tin vào tin đồn, từ đó dẫn đến thiệt hại lớn về người và tài sản.
Không chỉ gây rủi ro trực tiếp, các luồng thông tin trái chiều còn làm suy giảm nghiêm trọng độ tin cậy của các bản tin cảnh báo chính thức, gây khó khăn cho chính quyền địa phương trong việc ra quyết định ứng phó kịp thời, đồng bộ và hiệu quả.
Trách nhiệm của chính quyền địa phương trong sử dụng thông tin dự báo
Luật Khí tượng Thủy văn và các nghị định liên quan đã quy định rõ trách nhiệm của chính quyền địa phương trong việc sử dụng các bản tin dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn mới nhất phục vụ công tác phòng chống thiên tai.
Trong điều kiện các hiện tượng thời tiết cực đoan diễn biến nhanh và bất thường, nhiều loại hình thiên tai như dông, lốc, lũ quét, sạt lở đất có thể thay đổi theo từng giờ, ông nhấn mạnh rằng lực lượng làm công tác phòng chống thiên tai, phòng thủ dân sự ở cấp tỉnh, cấp xã cần thường xuyên cập nhật thông tin, đồng thời duy trì mối liên hệ chặt chẽ với cơ quan khí tượng thủy văn tại địa phương khi có nguy cơ thiên tai xảy ra. Việc chậm trễ hoặc sử dụng thông tin không cập nhật có thể làm giảm hiệu quả ứng phó, thậm chí dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.
Nâng cao nhận thức cộng đồng, bảo vệ nguồn tin chính thống
Đối với cộng đồng và người dân, Luật Khí tượng Thủy văn đã xác định rõ Cục Khí tượng Thủy văn và các cơ quan được ủy quyền là nguồn thông tin chính thống duy nhất trong dự báo, cảnh báo thiên tai khí tượng thủy văn.
Theo xu hướng quốc tế, nhiều quốc gia đang xem xét hoặc áp dụng các quy định chỉ cho phép những cá nhân có năng lực chuyên môn nhất định được tham gia truyền thông về dự báo, cảnh báo thiên tai trên mạng xã hội. Đồng thời, các nền tảng mạng xã hội cũng được yêu cầu gỡ bỏ hoặc gắn nhãn cảnh báo đối với các thông tin sai lệch, qua đó nâng cao chất lượng thông tin và trách nhiệm xã hội trong truyền thông rủi ro thiên tai.
Hoàn thiện hành lang pháp lý và tăng cường truyền thông rủi ro
Từ thực tiễn nêu trên, Cục Khí tượng Thủy văn kiến nghị Chính phủ xem xét một số cơ chế, chính sách then chốt. Trước hết là hoàn thiện hành lang pháp lý về cảnh báo sớm đa thiên tai, trong đó phân định rõ trách nhiệm giữa các bộ, ngành và địa phương, đồng thời chuẩn hóa quy trình phát tin, tiếp nhận và sử dụng thông tin cảnh báo.
Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh các chương trình truyền thông rủi ro cộng đồng theo hướng thường xuyên, có trọng tâm, trọng điểm; đặc biệt chú trọng tới các nhóm dễ bị tổn thương như phụ nữ, người cao tuổi, đồng bào dân tộc thiểu số. Việc tăng cường giáo dục kỹ năng ứng phó thiên tai trong trường học, khuyến khích địa phương xây dựng kịch bản ứng phó dựa trên rủi ro cụ thể sẽ góp phần tạo ra sự chuyển biến thực chất từ nhận thức sang hành động trong toàn xã hội.
Khuyến cáo đối với người dân trước các hiện tượng thiên tai dị thường
Trước xu thế biến đổi khí hậu toàn cầu, thiên tai tại Việt Nam sẽ ngày càng bất thường và cực đoan hơn. Những khu vực trước đây ít mưa có thể xuất hiện mưa lớn, trong khi các vùng mưa nhiều lại đối mặt với nguy cơ hạn hán. Các hiện tượng cực đoan từng được coi là hiếm gặp, có chu kỳ lặp lại hàng chục năm, thậm chí hàng trăm năm, nay có xu hướng xảy ra thường xuyên hơn.
Để giảm thiểu thiệt hại, Cục Khí tượng Thủy văn khuyến cáo người dân, đặc biệt là tại các khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng nặng nề của bão, mưa lớn và lũ quét, cần chủ động theo dõi và nâng cao ý thức phòng tránh. Người dân cần thường xuyên cập nhật các bản tin dự báo, cảnh báo chính thức từ cơ quan khí tượng thủy văn và chính quyền địa phương; tuyệt đối không nghe theo hoặc chia sẻ những thông tin không được kiểm chứng trên mạng xã hội.
Trước mùa mưa lũ, mỗi gia đình cần rà soát nơi ở, chuẩn bị sẵn phương án sơ tán, lương thực và các vật dụng thiết yếu; nghiêm túc chấp hành hướng dẫn di dời khi có yêu cầu. Đối với người dân sinh sống tại khu vực miền núi, ven sông, suối và vùng có nguy cơ sạt lở, cần đặc biệt cảnh giác, theo dõi mực nước và các dấu hiệu bất thường của địa hình để kịp thời thông báo cho chính quyền.
Bên cạnh đó, việc chủ động trang bị kiến thức an toàn thiên tai, tham gia các hoạt động tuyên truyền tại địa phương, gia cố nhà cửa trước mùa mưa bão và tuyệt đối không cố vượt qua khu vực ngập sâu, dòng chảy xiết là những biện pháp thiết thực nhằm bảo vệ an toàn tính mạng và tài sản. Sự chủ động của người dân, kết hợp với cảnh báo sớm, chính xác và hướng dẫn kịp thời của cơ quan chức năng, sẽ là yếu tố quyết định giúp giảm thiểu thiệt hại do thiên tai dị thường trong thời gian tới.