Tín hiệu khí hậu đại dương có thể cảnh báo nóng cực đoan tại Amazon trước tới 7 tháng

Kết quả nghiên cứu mới của các nhà khoa học Australia và Brazil mở ra hướng cải thiện cảnh báo theo mùa, giúp các cộng đồng chuẩn bị trước nguy cơ thiếu nước, cháy rừng và gián đoạn sinh kế. Tuy nhiên, đây vẫn là tiềm năng cảnh báo rủi ro, chưa phải khả năng dự báo chính xác từng đợt nắng nóng.

Theo Viện Nghiên cứu Không gian Quốc gia Brazil (INPE), công trình có sự tham gia của các nhà khoa học thuộc INPE, Đại học New South Wales, Đại học Quốc gia Australia và Đại học Melbourne. Nghiên cứu mang tên “Climate-Mode Precursors and the Predictability of Amazon Hot and Dry Extremes”, được công bố trên tạp chí Earth’s Future và được INPE giới thiệu ngày 29/9/2026. Nhóm tác giả phân tích dữ liệu khí hậu từ năm 1950 đến năm 2023, đồng thời chia Amazon thành sáu vùng khí hậu để xem xét sự khác biệt về nhiệt độ và chế độ mưa. Tín hiệu rõ nhất xuất hiện đối với điều kiện nóng cực đoan trong tháng 3–5. Tại nhiều vùng Amazon, nhiệt độ cao bất thường trong giai đoạn này có liên hệ với những biến động khí hậu đại dương đã xuất hiện trước đó tới bảy tháng. 

Khả năng nhận diện những thời kỳ nóng và khô đồng thời lại thay đổi theo địa bàn: kết quả tốt hơn tại một số vùng phía Bắc trong tháng 12–2 và vùng hạ lưu trung tâm trong tháng 3–5, nhưng nhìn chung yếu hơn trong tháng 6–8. Để kiểm tra các mối liên hệ, nhóm nghiên cứu sử dụng dữ liệu nhiệt độ, lượng mưa theo tháng và mô hình học máy Random Forest. Phương pháp này đánh giá nhiều tổ hợp chỉ số khí hậu thay vì chỉ dựa vào một yếu tố. Tuy nhiên, mối liên hệ thống kê mạnh không tự động bảo đảm dự báo tốt. Mốc bảy tháng thể hiện khoảng thời gian xuất hiện tín hiệu báo trước, không xác định được ngày bắt đầu hay mức nhiệt cao nhất của một đợt nóng. 

Dù cách xa Amazon hàng nghìn kilômét, các đại dương vẫn tác động đến khí hậu khu vực thông qua hoàn lưu khí quyển. Khi El Nino phát triển, sự ấm lên của vùng nhiệt đới Thái Bình Dương có thể làm giảm hình thành mây và lượng mưa tại một số nơi ở Amazon. Đất thiếu ẩm khiến khả năng làm mát bằng bốc hơi suy giảm, tạo điều kiện để bề mặt nóng hơn. Nhiệt độ Đại Tây Dương cũng có thể củng cố điều kiện nóng, khô, nhưng ảnh hưởng không đồng đều trên toàn lưu vực. 

Những đợt hạn gần đây cho thấy nhu cầu cảnh báo sớm rất cấp thiết. Theo NASA, ngày 17/10/2023, mực nước sông Rio Negro tại Manaus giảm xuống 13,49 m, mức thấp kỷ lục vào thời điểm đó. Đây là số đo theo mốc quan trắc của trạm, không phải độ sâu dòng sông. Nước xuống thấp trên Rio Negro và các sông lân cận làm gián đoạn vận tải thương mại, ảnh hưởng nguồn nước uống của hàng trăm cộng đồng và đi kèm các vụ cá, cá heo chết. 

Đến năm 2024, tình trạng thiếu mưa tiếp tục kéo dài tại nhiều nơi trong lưu vực. WMO ghi nhận mực nước Rio Negro tại Manaus xuống còn 12,11 m trong các ngày 9–12/10/2024, thấp hơn 0,59 m so với kỷ lục cuối cùng của năm 2023. Số liệu này cho thấy tác động của hạn có thể tích lũy qua nhiều mùa, khiến nguồn nước chưa kịp phục hồi đã tiếp tục suy giảm. Tuy vậy, diễn biến sau đó cũng cho thấy khí hậu Amazon biến động mạnh giữa các năm. Theo WMO, nhiều khu vực nhận được lượng mưa gần mức trung bình trong năm 2025 và mực nước Rio Negro tại Manaus trở lại mức bình thường vào nửa cuối năm. Vì thế, các kỷ lục hạn năm 2023–2024 là bằng chứng về mức độ tổn thương của khu vực, nhưng không thể dùng để khẳng định mọi năm tiếp theo đều xảy ra tình trạng tương tự. Một điểm cần phân biệt là vai trò của El Nino và tác động của biến đổi khí hậu do con người. Trong đánh giá công bố tháng 1/2024, nhóm World Weather Attribution nhận định cả hai yếu tố đều góp phần làm giảm mưa trong đợt hạn Amazon năm 2023. Tuy nhiên, nhiệt độ cao làm tăng bốc thoát hơi là yếu tố quan trọng khiến hạn trở nên nghiêm trọng hơn. Nhóm nghiên cứu ước tính biến đổi khí hậu làm khả năng xảy ra hạn nông nghiệp tương tự tăng khoảng 30 lần; kết quả này xét cả lượng mưa và nhu cầu bốc thoát hơi, không chỉ lượng mưa thiếu hụt. 

Tác động đối với người dân cũng phụ thuộc điều kiện sống và khả năng tiếp cận hỗ trợ. Các cộng đồng bản địa, hộ sản xuất nhỏ và dân cư ven sông đặc biệt dễ bị tổn thương vì phụ thuộc vào nước ngọt, nông nghiệp và vận chuyển hàng hóa bằng đường thủy. Khi sông cạn, việc đưa thực phẩm, nhiên liệu và nhu yếu phẩm đến những nơi xa trung tâm trở nên khó khăn. World Weather Attribution cũng lưu ý mất rừng, cháy và suy thoái thảm thực vật làm giảm khả năng giữ nước, khiến sức ép do hạn gia tăng. 

Nếu các tín hiệu cảnh báo theo mùa được kiểm chứng và đưa vào vận hành, chính quyền có thể sử dụng chúng để chuẩn bị nguồn nước, bố trí vận chuyển hàng thiết yếu và tăng cường theo dõi khu vực dễ cháy. Đây là những hướng ứng dụng tiềm năng, chưa phải kết quả triển khai của nghiên cứu mới. Để đưa ra quyết định tại từng địa phương, tín hiệu từ đại dương vẫn cần được đối chiếu với tình trạng sông ngòi, đất, thảm thực vật và dự báo thời tiết cập nhật.

Các tác giả nhấn mạnh năng lực dự báo được đánh giá trong một mô hình thống kê, chưa phải hệ thống cảnh báo đang hoạt động. Bước tiếp theo là kiểm chứng bằng dữ liệu mới và kết hợp các tín hiệu đại dương với thông tin địa phương. Giá trị trước mắt của công trình là xác định rõ hơn nơi nào, mùa nào có thể nhận được dấu hiệu rủi ro sớm, qua đó tạo cơ sở cho việc chuẩn bị trước những đợt nóng và khô có sức tác động lớn tại Amazon.