Theo các nhà nghiên cứu, những sự kiện trọng đại trong quá khứ đã làm thay đổi tiến trình lịch sử nhân loại. Một sự kiện đang diễn ra hiện nay cũng đang được so sánh với những cột mốc lịch sử đó.
Một bức tranh minh họa được công bố vào năm 1877 đã khắc họa khung cảnh tại miền nam Ấn Độ. Hàng triệu người đã thiệt mạng trong một nạn đói xảy ra trùng với hiện tượng El Niño vào năm đó.Từ rất lâu trước khi được con người hiểu rõ, hiện tượng El Niño đã để lại những dấu ấn sâu sắc đối với nhân loại. El Niño là tên gọi dành cho những biến động mạnh mẽ về gió và nhiệt độ nước biển tại Thái Bình Dương, có khả năng làm thay đổi hoàn toàn các hình thái thời tiết toàn cầu. Qua nhiều thế kỷ, các hiện tượng tự nhiên này đã gây ra những đợt hạn hán và sóng nhiệt khủng khiếp, đồng thời làm trầm trọng thêm các dịch bệnh.
Một số học giả thậm chí còn cho rằng dấu vết của El Niño hiện diện trong các cuộc khủng hoảng chính trị và kinh tế ở Ai Cập cổ đại, hay sự sụp đổ của nền văn minh Moche tại Peru ngày nay vào hơn 1.000 năm trước. Vào những năm 1877 và 1878, nạn đói do El Niño gây ra đã cướp đi sinh mạng của hàng triệu người trên khắp các vùng nhiệt đới, đồng thời khoét sâu thêm những bất bình đẳng mà sau này – theo cách diễn đạt của một công trình nghiên cứu – được định hình thành sự phân chia giữa "thế giới thứ nhất" và "thế giới thứ ba".
Hiện tại, thế giới đang bước vào một giai đoạn El Niño mới. Các nhà nghiên cứu cảnh báo rằng đây có thể là một trong những đợt El Niño mạnh nhất từng được ghi nhận; họ viện dẫn lịch sử như một lời cảnh tỉnh rằng khi các thế lực tự nhiên đạt đến đỉnh điểm, chúng có thể dẫn đến những biến động và gian khổ khôn lường.
Nhìn chung, El Niño mang lại điều kiện ẩm ướt hơn cho một số khu vực tại châu Mỹ, đồng thời kìm hãm mùa bão ở Đại Tây Dương. Hiện tượng này cũng làm gia tăng nguy cơ khô hạn tại Nam Á, Đông Nam Á, Úc và miền nam châu Phi. Tất nhiên, đợt El Niño hiện tại mới chỉ ở giai đoạn hình thành ban đầu và có thể sẽ không diễn biến dữ dội như dự báo. Tuy nhiên, nếu các dự báo trở thành hiện thực, đây sẽ là một đợt El Niño cực lớn, và hậu quả của nó sẽ tác động lên một thế giới tuy đã có khả năng chống chịu tốt hơn nhiều nhưng cũng đang đối mặt với những điểm yếu mới.
So với thời kỳ trước đây, các quốc gia ngày nay đã có thể theo dõi diễn biến El Niño nhờ các thiết bị đo đạc đại dương và hệ thống cảnh báo sớm. Ngành nông nghiệp đã phát triển hiện đại hơn nhiều, và nhiều quốc gia dễ bị tổn thương trước các cú sốc về nguồn cung lương thực cũng đã duy trì kho dự trữ ngũ cốc chiến lược. Hiện không có dự báo nào về nguy cơ xảy ra nạn đói trên quy mô lớn. Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định rằng El Niño sẽ gia tăng áp lực lên một hệ thống toàn cầu vốn đã bấp bênh. Tình trạng thiếu hụt phân bón do việc gần như đóng cửa eo biển Hormuz đang gây khó khăn cho nông dân. Giá năng lượng leo thang vì xung đột tại Ukraine và Iran đang bào mòn ngân sách của các quốc gia. Bên cạnh đó, mạng lưới an sinh vốn có từ lâu cũng bị suy yếu do Hoa Kỳ và các nước khác cắt giảm viện trợ nước ngoài dành cho những quốc gia nghèo hơn.
Một ngư dân bên dòng sông Magdalena ở Colombia trong đợt hạn hán nghiêm trọng dưới tác động của hiện tượng El Niño năm 2016.Laurie Laybourn, người đứng đầu Sáng kiến Rủi ro Khí hậu Chiến lược (một tổ chức tư vấn có trụ sở tại Anh), cho biết có khả năng xảy ra "một sự hội tụ tồi tệ của nhiều yếu tố". "Chúng ta có thể chứng kiến sự gia tăng của tình trạng nghèo đói, suy dinh dưỡng, xung đột, nợ nần và tất cả các hệ quả dây chuyền kéo theo đó."
Nếu lịch sử mang lại bài học nào, thì đó chính là việc các đợt El Niño mạnh – chẳng hạn như đợt bắt đầu vào năm 1877 – thường khoét sâu vào những điểm yếu sẵn có. Đợt El Niño đó đã gây ra tình trạng khô hạn khốc liệt trên phạm vi toàn cầu, ảnh hưởng đến nhiều khu vực bao gồm Brazil, miền nam châu Phi và Trung Quốc.
Hiếm nơi nào chịu ảnh hưởng nặng nề hơn miền nam Ấn Độ. Các ghi chép đương thời mô tả cảnh những con người gầy trơ xương phải cố gắng sống sót nhờ ăn rễ cây, thậm chí phải bán cả con cái vì không còn khả năng nuôi dưỡng. Tuy nhiên, bất chấp sức mạnh của thiên nhiên, các yếu tố do con người gây ra nhiều khả năng đã làm gia tăng số người thiệt mạng – con số cuối cùng lên tới hàng chục triệu người. Vào thời điểm đó, Ấn Độ đang nằm dưới sự cai trị của thực dân Anh; trong cuốn sách xuất bản năm 2001 có tựa đề "Late Victorian Holocausts" (tạm dịch: Những thảm họa thời Victoria muộn), nhà sử học Mike Davis đã mô tả việc nước Anh ưu tiên lợi ích đế quốc bằng cách duy trì hoạt động xuất khẩu ngũ cốc quy mô lớn từ Ấn Độ, ngay cả khi người dân nước này đang chết đói. "Người dân London thực chất đang ăn chính nguồn lương thực của Ấn Độ," ông Davis viết.
Tất nhiên, còn có một yếu tố khác gây khó khăn cho công tác ứng phó. Vào thời điểm đó, người ta hoàn toàn không hiểu tại sao các đợt mưa gió mùa lại không diễn ra. Các nhà khoa học thế kỷ 19 từng đưa ra giả thuyết về mối liên hệ giữa hiện tượng này và sự suy giảm hoạt động của các vết đen mặt trời.
Tuy nhiên, một bức tranh toàn cảnh rõ nét hơn đã dần lộ diện vào những năm 1960, khi Jacob Bjerknes – một nhà khí tượng học tại Đại học California, Los Angeles – xâu chuỗi được các tác động trên quy mô toàn cầu bắt nguồn từ sự tương tác phản hồi giữa đại dương và khí quyển tại khu vực Thái Bình Dương. Từ nhiều thế kỷ trước, người dân Peru đã nhận thấy đôi khi các loài cá nhiệt đới bất ngờ xuất hiện ở vùng ven biển của họ vào dịp Giáng sinh; hiện tượng này sau đó được đặt tên là "El Niño" (nghĩa là "Hài nhi Giê-su" trong tiếng Tây Ban Nha). Tiến sĩ Bjerknes đã tìm ra mối liên hệ này: sự ấm lên của vùng biển Thái Bình Dương mà người dân Peru quan sát được thực chất đang làm thay đổi các hình thái thời tiết trên toàn thế giới. "Đó là khoảnh khắc bùng nổ về mặt nhận thức," Michael McPhaden, nhà khoa học cấp cao tại Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia (NOAA), nhận định. "Ông ấy đã mở ra một chân trời nghiên cứu hoàn toàn mới."
Vào những năm 1980, các nhà khoa học đã triển khai các phao quan trắc tại khu vực giữa Thái Bình Dương để cải thiện khả năng theo dõi nhiệt độ đại dương. Song song đó, các nhà nghiên cứu cũng tìm kiếm manh mối về sự hiện diện của El Niño trong lịch sử nhân loại thông qua việc phân tích mẫu vòng cây, rạn san hô và nhật ký hàng hải, từ đó phác thảo một dòng thời gian sơ bộ về các đợt El Niño mạnh.
Các dữ liệu này chưa đủ độ chính xác để xác định chắc chắn về các sự kiện trong quá khứ. Tuy nhiên, chúng đã khơi dậy những giả thuyết về vai trò của El Niño xuyên suốt lịch sử; chẳng hạn như giả thuyết cho rằng đợt El Niño vào cuối thế kỷ 18 có thể đã góp phần gây ra tình trạng mất mùa, từ đó châm ngòi cho các cuộc nổi dậy trong Cách mạng Pháp.
Đối với đợt El Niño năm 1877 – sự kiện gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến Ấn Độ – các tài liệu ghi chép đầy đủ hơn nhưng vẫn đòi hỏi sự suy đoán. "Làm việc với dữ liệu nhiệt độ bề mặt nước biển từ thế kỷ 19 cũng giống như lắp ghép một bức tranh bị thiếu nhiều mảnh vậy," Boyin Huang, một nhà hải dương học tại NOAA – người từng nghiên cứu về quy mô của sự kiện này – đã viết trong một email.
Các sự kiện El Niño được xác định dựa trên mức nhiệt độ tại một vùng hình chữ nhật rộng lớn ở khu vực trung tâm Thái Bình Dương. Trong một đợt El Niño mức độ trung bình, nhiệt độ có thể tăng khoảng 1 độ C (tương đương 1,8 độ F) so với mức trung bình dài hạn. Tuy nhiên, trong những đợt El Niño mạnh nhất suốt 50 năm qua – bắt đầu vào các năm 1982, 1997 và 2015 – nhiệt độ đã tăng vọt từ 2 độ C trở lên so với mức bình thường. Mỗi sự kiện trong số đó đều gây ra những thiệt hại đáng kể cho nền kinh tế toàn cầu.
Năm nay, nhiều dự báo cho thấy nhiệt độ có thể tăng tới 3 độ C – mức tăng chưa từng có tiền lệ. Ngay cả đợt El Niño năm 1877, theo các ước tính đáng tin cậy nhất, cũng không đạt đến mức độ này. "Một số mô hình hiện nay cho thấy khả năng cao sẽ xảy ra một đợt El Niño phá kỷ lục," Zeke Hausfather, nhà nghiên cứu tại Berkeley Earth, cho biết. "Tuy nhiên, vẫn còn quá sớm để khẳng định chắc chắn điều này."
Các hiện tượng El Niño thường đạt đỉnh điểm về cường độ vào cuối năm dương lịch, sau đó gây ra tình trạng nhiệt độ đất liền trên toàn cầu tăng cao trong những tháng tiếp theo. Do đó, nhiều nhà khoa học dự báo rằng năm 2027 sẽ là năm nóng nhất từng được ghi nhận.
Tại Ấn Độ – quốc gia thường trở nên khô hạn hơn trong các đợt El Niño – chính phủ đã tổ chức các cuộc họp chuẩn bị ứng phó. Ông Vimal Mishra, giáo sư tại Viện Công nghệ Ấn Độ Gandhinagar, cho biết đất nước ông không còn đối mặt với những rủi ro ở quy mô lớn như hơn một thế kỷ trước. "Nếu một năm nào đó gió mùa không mang lại đủ mưa, chúng ta sẽ không phải chứng kiến nạn đói," ông nói. Ông dẫn chứng về hệ thống phân phối công của Ấn Độ, vốn đảm bảo người dân có thể tiếp cận các mặt hàng lương thực thiết yếu với mức giá được trợ cấp. Tuy nhiên, Tiến sĩ Mishra cho rằng Ấn Độ, cũng như các quốc gia khác, vẫn phải đối mặt với rủi ro. Nếu lượng mưa quá ít, người dân sẽ phải sử dụng đến tiền tiết kiệm, cắt giảm chi tiêu và đóng cửa các cơ sở kinh doanh. Trong các đợt hạn hán, tỷ lệ học sinh bỏ học cũng gia tăng. "Điều này tác động trực tiếp đến tốc độ tăng trưởng kinh tế của Ấn Độ," ông nhận định.
Tiến sĩ Mishra đã nghiên cứu các nạn đói lớn trong lịch sử Ấn Độ và nhận thấy mối liên hệ trực tiếp giữa nạn đói những năm 1870 với công tác chuẩn bị hiện nay của đất nước. "Nó giúp chúng ta hình dung cách thức chuẩn bị tốt hơn," ông nói. "Nó cho thấy kịch bản tồi tệ nhất có thể xảy ra là gì."
Tin ngắn: Phòng Thông tin KTTV phục vụ cộng đồng
Nguồn: https://www.nytimes.com/2026/05/21/climate/el-nino-history-famine.html