LHQ kêu gọi đầu tư nhà ở an toàn, giảm thiểu thiệt hại do thiên tai

Nhân Ngày quốc tế Giảm nhẹ rủi ro thiên tai, Tổng Thư ký Liên hợp quốc (LHQ) António Guterres kêu gọi các quốc gia tăng cường đầu tư xây dựng nhà ở an toàn, nâng cao năng lực cảnh báo sớm và chuẩn bị phương án ứng phó nhằm bảo vệ tính mạng, tài sản và sinh kế của người dân.

Theo ông António Guterres, mỗi năm, hàng triệu ngôi nhà trên thế giới bị phá hủy hoặc hư hại do bão, lũ lụt, động đất, sóng thần và các hiện tượng thiên tai cực đoan khác. Đằng sau những công trình bị sập đổ hoặc không còn đủ điều kiện sinh sống là hàng triệu người có nguy cơ mất nơi ở, gián đoạn công việc, việc học của trẻ em và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu. Đối với những hộ gia đình có thu nhập thấp, việc xây dựng lại nhà cửa có thể vượt quá khả năng tài chính, khiến họ phải sống trong những nơi ở tạm bợ hoặc mất nhiều năm để ổn định cuộc sống.

Văn phòng Giảm nhẹ rủi ro thiên tai của LHQ (UNDRR) cho biết, thiệt hại nhà ở chiếm khoảng 43% tổng thiệt hại trực tiếp do bão, lũ lụt, sóng thần và động đất trên toàn cầu. Điều này cho thấy nhà ở không chỉ là tài sản của từng hộ gia đình mà còn là một trong những yếu tố quyết định khả năng chống chịu của cả cộng đồng trước thiên tai. Khi nhà cửa bị phá hủy trên diện rộng, quá trình phục hồi thường kéo theo nhu cầu lớn về vật liệu xây dựng, nguồn vốn hỗ trợ, đất tái định cư và hệ thống hạ tầng thiết yếu.

Thực tế, mức độ thiệt hại không chỉ phụ thuộc vào cường độ của thiên tai mà còn liên quan chặt chẽ đến vị trí xây dựng, chất lượng công trình và khả năng chuẩn bị của người dân. Nhà ở được xây dựng tại khu vực thường xuyên ngập lụt, ven sông có nguy cơ sạt lở hoặc trên sườn dốc thiếu ổn định sẽ phải đối mặt với rủi ro cao hơn. Trong khi đó, công trình không đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, thiếu hệ thống thoát nước hoặc không được gia cố phù hợp có thể bị hư hại nghiêm trọng ngay cả khi thiên tai chưa đạt mức cực đoan nhất.

Đại diện UNDRR Jeanette Elsworth dẫn Khảo sát Rủi ro toàn cầu năm 2026 của Quỹ Lloyd's Register, nhấn mạnh khoảng cách đáng kể giữa việc tiếp nhận cảnh báo và khả năng hành động thực tế. Theo số liệu được dẫn tại sự kiện, chỉ 27% số người nhận được cảnh báo sớm nhưng chưa có kế hoạch ứng phó hoặc thiếu tự tin vào khả năng bảo vệ bản thân có thể hành động kịp thời. Trong khi đó, tỷ lệ này lên tới 83% ở nhóm đã chủ động lập kế hoạch và tự tin về kỹ năng ứng phó.

Những số liệu trên cho thấy cảnh báo sớm chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi người dân hiểu rõ mức độ nguy hiểm, biết cần làm gì và có đủ điều kiện để hành động. Một thông báo về mưa lớn, lũ quét, nước dâng hay nguy cơ sạt lở sẽ khó giúp giảm thiểu thiệt hại nếu người dân không biết đường sơ tán, không có phương tiện di chuyển hoặc không xác định được địa điểm trú tránh an toàn. Vì vậy, bên cạnh việc đầu tư thiết bị quan trắc và hệ thống truyền tin, các quốc gia cần thường xuyên tổ chức diễn tập, hướng dẫn kỹ năng sơ tán, xây dựng phương án bảo vệ tài sản và bảo đảm cảnh báo đến được những nhóm dễ bị tổn thương.

UNDRR nhấn mạnh chính phủ và khu vực tư nhân cần ưu tiên lựa chọn địa điểm xây dựng an toàn, thực thi nghiêm các tiêu chuẩn xây dựng, gia cố nhà ở hiện hữu và phổ biến kiến thức phòng tránh thiên tai cho cộng đồng. Quy hoạch sử dụng đất cần dựa trên thông tin về nguy cơ ngập lụt, sạt lở, động đất và các hiểm họa liên quan, thay vì chỉ tập trung vào nhu cầu phát triển trước mắt. Tại những khu vực có rủi ro cao, việc hạn chế xây dựng mới, di dời dân cư hoặc bố trí lại không gian sinh sống cần được xem xét trên cơ sở đánh giá khoa học và điều kiện thực tế của địa phương.

Mặc dù tỷ lệ tử vong do thiên tai đã giảm trong 11 năm qua, nỗ lực hạn chế thiệt hại kinh tế vẫn chưa đạt kết quả tương xứng. Điều này cho thấy cần đánh giá hiệu quả phòng ngừa không chỉ bằng số người được cứu sống mà còn bằng khả năng bảo vệ nhà cửa, hạ tầng, tài sản và sinh kế. Đầu tư trước thiên tai, từ nâng cấp công trình, cải thiện hệ thống thoát nước đến xây dựng nơi sơ tán và củng cố mạng lưới cảnh báo, có thể giúp giảm nhu cầu cứu trợ khẩn cấp và chi phí tái thiết về sau.

Tổ chức Di cư quốc tế (IOM) cho biết, trong năm 2025, cơ quan này đã triển khai các chương trình giảm nhẹ rủi ro thiên tai, hỗ trợ 1,4 triệu người tại 39 quốc gia và mở rộng mạng lưới cảnh báo sớm tới hơn 1,2 triệu người dễ bị tổn thương. Những hoạt động này hướng tới việc tăng khả năng tiếp cận thông tin, hỗ trợ cộng đồng chuẩn bị trước các tình huống khẩn cấp và giảm nguy cơ người dân phải rời bỏ nơi ở trong điều kiện thiếu an toàn.

Giám đốc Vụ Ứng phó và Phục hồi nhân đạo của IOM Maria Moita dẫn các tình huống khẩn cấp tại Nepal, Venezuela và Colombia để nhấn mạnh vai trò của quy hoạch phòng ngừa, dữ liệu và kế hoạch phục hồi trong giảm thiểu tác động kéo dài của thiên tai.

Tại Nepal, trận lũ liên quan đến sự cố vỡ sông băng hồi tháng 8 đã ảnh hưởng tới hơn 84.000 người và làm hư hại khoảng 7.500 ngôi nhà. Những thảm họa dạng này có thể gây hậu quả dây chuyền đối với các cộng đồng sinh sống dọc thung lũng và lưu vực sông, khi dòng nước lớn cuốn trôi nhà cửa, phá hỏng đường giao thông, cầu cống và làm gián đoạn khả năng tiếp cận các khu vực bị cô lập. Công tác phục hồi vì thế không chỉ dừng ở sửa chữa nhà ở mà còn cần khôi phục hạ tầng kết nối, đánh giá lại nguy cơ tại khu dân cư và xác định những vị trí không còn phù hợp để xây dựng trở lại.

Tại Venezuela, các trận động đất hồi tháng 6 khiến khoảng 50.600 người cần được hỗ trợ; hơn một nửa số hộ gia đình bị ảnh hưởng xác định sửa chữa nhà cửa là nhu cầu cấp bách. Trong những tình huống tương tự, việc đánh giá mức độ an toàn của công trình sau rung chấn có ý nghĩa quan trọng, bởi những ngôi nhà chưa sập hoàn toàn vẫn có thể tiềm ẩn nguy cơ mất ổn định. Người dân cần được hướng dẫn không quay trở lại những công trình chưa được kiểm tra, đồng thời được hỗ trợ nơi ở tạm thời trong thời gian chờ đánh giá và sửa chữa.

Trong khi đó, trận động đất tại Colombia hồi tháng 8 tác động tới gần 500.000 người và làm hư hại hơn 200.000 căn nhà. Quy mô ảnh hưởng lớn đặt ra thách thức đối với việc thống kê thiệt hại, xác định các hộ cần hỗ trợ khẩn cấp và phân bổ nguồn lực phục hồi. Nếu công tác đánh giá chậm trễ hoặc thiếu dữ liệu đầy đủ, các hộ gia đình dễ bị tổn thương có thể phải chờ đợi lâu hơn để tiếp cận hỗ trợ, trong khi những nhu cầu thiết yếu như chỗ ở, nước sạch, vệ sinh và chăm sóc sức khỏe vẫn cần được đáp ứng ngay lập tức.

Bà Maria Moita nhấn mạnh, kế hoạch tái thiết cần được kích hoạt sớm để ngăn tình trạng mất nhà tạm thời kéo dài thành khủng hoảng di dời. Việc cung cấp chỗ ở khẩn cấp cần đi cùng lộ trình sửa chữa, xây dựng lại hoặc bố trí nơi ở lâu dài, phù hợp với mức độ rủi ro tại từng địa bàn. Quá trình tái thiết cũng cần tính đến nhu cầu của người cao tuổi, trẻ em, người khuyết tật và các hộ không đủ nguồn lực tự khôi phục nhà cửa.

Bên cạnh nơi ở an toàn, các cộng đồng bị ảnh hưởng cần được bảo đảm khả năng tiếp cận dịch vụ xã hội, giáo dục, y tế và cơ hội sinh kế. Khi nhà cửa bị phá hủy, người dân có thể mất đồng thời nơi ở, công cụ lao động và nguồn thu nhập, khiến quá trình phục hồi trở nên khó khăn hơn. Do đó, các chương trình hỗ trợ cần kết hợp sửa chữa nhà ở với khôi phục hạ tầng, tạo điều kiện trở lại làm việc và hỗ trợ những hộ có nguy cơ rơi vào nghèo đói sau thiên tai.

Thông điệp của LHQ và IOM cho thấy giảm nhẹ rủi ro thiên tai cần được xem là khoản đầu tư dài hạn, thay vì chỉ là nhiệm vụ cứu trợ sau khi thảm họa xảy ra. Việc kết hợp quy hoạch an toàn, tiêu chuẩn xây dựng phù hợp, hệ thống cảnh báo sớm hiệu quả, năng lực ứng phó tại cơ sở và kế hoạch tái thiết có khả năng chống chịu sẽ giúp giảm thiểu tổn thất, rút ngắn thời gian phục hồi và hạn chế nguy cơ tái diễn thiệt hại. Quan trọng hơn, mỗi ngôi nhà được xây dựng an toàn hơn hôm nay sẽ góp phần bảo vệ sinh kế, sự ổn định của cộng đồng và cơ hội phát triển của các thế hệ trong tương lai.