El Niño rất mạnh: Thời gian kéo dài mới là yếu tố đáng lo ngại đối với Việt Nam

Tuy nhiên, đây là một kết quả mô hình hóa đang được xem xét để công bố trên tạp chí khoa học và không phải là dự báo chắc chắn về số người sẽ tử vong. Đối với Việt Nam, các cơ quan khí tượng thủy văn hiện tập trung nhiều hơn vào nguy cơ hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn và những biến động thời tiết kéo dài sang năm 2027

Theo Climate Impact Lab, mô hình nghiên cứu sử dụng dữ liệu nhiệt độ, tử vong lịch sử và mức độ dễ bị tổn thương của hơn 24.000 khu vực trên toàn cầu để ước tính tác động của nhiệt độ cực đoan trong bối cảnh El Niño. Báo cáo cho rằng đợt El Niño hiện nay, kết hợp với nền nhiệt toàn cầu vốn đang ở mức cao, có thể làm gia tăng đáng kể số ngày nóng cực đoan. Kết quả được công bố ngày 22/9 cho thấy khoảng 451.000 ca tử vong có thể xảy ra trong thời gian từ tháng 6/2026 đến tháng 2/2027 nếu các điều kiện trong mô hình diễn ra.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa ước tính rủi ro từ mô hình và dự báo số người tử vong thực tế. Con số 451.000 không có nghĩa El Niño chắc chắn sẽ trực tiếp gây ra số người tử vong tương ứng. Kết quả nghiên cứu còn phụ thuộc vào giả định về nhiệt độ, mức độ phơi nhiễm dân cư, điều kiện kinh tế - xã hội và khả năng thích ứng của từng khu vực. Reuters và AP đều cho biết đây là một báo cáo nghiên cứu mới, trong khi kết quả đang được chuẩn bị cho quá trình đánh giá khoa học.

Đáng chú ý, tác động của El Niño không chỉ nằm ở nhiệt độ cao. Hiện tượng này làm thay đổi hoàn lưu khí quyển và phân bố mưa trên quy mô lớn, từ đó có thể đồng thời làm gia tăng nguy cơ nắng nóng, hạn hán, cháy rừng, thiếu nước ở một số khu vực và mưa lớn, lũ lụt ở những khu vực khác. Vì vậy, với Việt Nam, cường độ cực đại của El Niño là một yếu tố quan trọng nhưng thời gian kéo dài và mức độ thiếu hụt mưa mới là vấn đề cần đặc biệt theo dõi.

El Niño đã đạt mức rất mạnh

Theo Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, trong tuần thứ hai của tháng 9/2026, nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực Nino 3.4 trên vùng xích đạo Thái Bình Dương đã cao hơn trung bình khoảng 2°C. Đây là dấu hiệu cho thấy El Niño đã đạt cường độ rất mạnh. Trong giai đoạn tháng 10-12/2026, xác suất El Niño duy trì ở mức rất mạnh được dự báo lên tới 98%; sang tháng 1-3/2027, hiện tượng này nhiều khả năng vẫn duy trì nhưng có xu hướng suy giảm dần. Cơ quan khí tượng cũng chưa loại trừ khả năng El Niño tiếp tục kéo dài đến những tháng đầu mùa hè năm 2027.

Đây là diễn biến đáng chú ý bởi những tác động về nguồn nước thường không xuất hiện ngay lập tức mà có xu hướng tích lũy theo thời gian. Một giai đoạn mưa thiếu hụt kéo dài có thể khiến lượng nước trong hồ chứa, sông suối và tầng chứa nước suy giảm, trong khi nhu cầu sử dụng nước cho sinh hoạt, nông nghiệp và sản xuất vẫn tăng.

Thực tế, Cục Quản lý tài nguyên nước cho biết dòng chảy trên nhiều lưu vực sông trong giai đoạn 2026-2027 có thể thiếu hụt khoảng 15-78% so với trung bình nhiều năm. Nguy cơ thiếu nước được đánh giá đặc biệt cao tại miền Trung, Tây Nguyên và Đông Nam Bộ.

Kinh nghiệm từ các đợt El Niño mạnh trước đây, đặc biệt năm 2015-2016, cho thấy tác động của hạn hán không nhất thiết xảy ra đồng thời với thời điểm El Niño đạt cực đại. Sau khi lượng mưa suy giảm trong thời gian dài, hệ thống hồ chứa, nguồn nước mặt và nước dưới đất dần cạn kiệt, hậu quả mới trở nên rõ rệt hơn.

Nói cách khác, một El Niño rất mạnh nhưng kết thúc sớm chưa chắc tạo ra tác động nguồn nước lớn bằng một El Niño có cường độ thấp hơn nhưng kéo dài nhiều tháng và đi kèm tình trạng thiếu mưa.

Việt Nam đối mặt với nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn

Theo bản tin mới nhất của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, tác động của El Niño trong những tháng tới sẽ thể hiện khá rõ qua nền nhiệt cao và sự phân hóa lượng mưa.

Trong tháng 10/2026, lượng mưa tại Bắc Bộ được dự báo cao hơn trung bình nhiều năm khoảng 5-20%, trong khi nhiều khu vực khác thấp hơn 5-20%. Đáng chú ý, khu vực từ Quảng Trị đến Huế, Duyên hải Nam Trung Bộ và Cao nguyên Trung Bộ có thể thiếu hụt lượng mưa 20-40% so với trung bình nhiều năm. Sang tháng 11, khu vực từ Quảng Trị đến Lâm Đồng tiếp tục có khả năng thiếu mưa 20-40%, trong khi Nam Bộ thấp hơn khoảng 5-15%.

Nhiệt độ cũng được dự báo cao hơn trung bình nhiều năm. Trong tháng 10-11/2026 và tháng 2-3/2027, nhiệt độ trung bình trên cả nước phổ biến cao hơn 1-2°C; riêng tháng 12/2026 và tháng 1/2027, Cao nguyên Trung Bộ và Nam Bộ có thể cao hơn 1,5-2,5°C so với trung bình nhiều năm.

Những điều kiện này khiến Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ trở thành các khu vực cần đặc biệt theo dõi trong mùa khô 2026-2027.

Tại Duyên hải Nam Trung Bộ, lượng mưa vốn phân bố không đồng đều và nhiều địa phương phụ thuộc đáng kể vào các hồ chứa, công trình thủy lợi. Nếu mùa mưa kết thúc sớm và lượng nước tích trữ không đạt yêu cầu, nguy cơ thiếu nước cho sinh hoạt và sản xuất sẽ gia tăng.

Tây Nguyên có đặc thù là vùng sản xuất tập trung nhiều loại cây công nghiệp và cây ăn quả lâu năm như cà phê, hồ tiêu, điều và sầu riêng. Đây là những loại cây có nhu cầu nước lớn, trong khi thời gian sinh trưởng kéo dài. Vì vậy, thiếu nước trong các giai đoạn sinh trưởng quan trọng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và chất lượng sản phẩm.

Tại Nam Bộ, bài toán phức tạp hơn khi hạn hán có thể đi cùng xâm nhập mặn. Khi dòng chảy từ thượng nguồn giảm, trong khi triều và mực nước biển tạo điều kiện đưa nước mặn vào sâu trong hệ thống sông, nguy cơ thiếu nước ngọt cho sinh hoạt và sản xuất tại Đồng bằng sông Cửu Long có thể gia tăng.

UNICEF Việt Nam cũng đánh giá Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long là những khu vực có nguy cơ cao về hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn, đặc biệt trong giai đoạn cuối năm 2026 đến tháng 5/2027. Cơ quan này nhấn mạnh nguy cơ gián đoạn nguồn nước sạch, dinh dưỡng, y tế và các dịch vụ thiết yếu đối với nhóm dân cư dễ bị tổn thương.

Không nên hiểu El Niño là “ít bão, ít mưa trên toàn quốc”

Một điểm cần lưu ý là El Niño không đồng nghĩa với việc Việt Nam sẽ hoàn toàn ít mưa hoặc không có bão.

Dự báo hiện nay cho thấy số lượng bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông và ảnh hưởng đến đất liền Việt Nam trong những tháng cuối năm 2026 có xu hướng thấp hơn trung bình nhiều năm. Tuy nhiên, số lượng bão ít không đồng nghĩa với không xuất hiện bão mạnh; lượng mưa trung bình thấp cũng không đồng nghĩa với việc không xảy ra những trận mưa cực đoan.

Đây là đặc điểm quan trọng trong bối cảnh khí hậu hiện nay. El Niño tác động tới trường hoàn lưu trên quy mô lớn nhưng không thể xác định chính xác diễn biến của từng cơn bão hay từng đợt mưa cực đoan chỉ dựa trên trạng thái ENSO.

Vì vậy, bên cạnh nguy cơ hạn hán kéo dài, Việt Nam vẫn cần duy trì năng lực theo dõi và cảnh báo đối với bão, mưa lớn, lũ quét và sạt lở đất trong từng thời kỳ cụ thể.

Chủ động ứng phó trước khi thiếu nước xảy ra

Từ các dự báo hiện nay, yêu cầu quan trọng đối với các địa phương không phải là chờ đến khi hạn hán xảy ra mới ứng phó mà cần chuyển sang quản lý rủi ro nguồn nước theo hướng chủ động.

Trước hết, cần rà soát lượng nước hiện có trong các hồ chứa, công trình thủy lợi, sông suối và các nguồn nước phục vụ dân sinh; đồng thời xây dựng kịch bản phân bổ nước cho từng giai đoạn của mùa khô. Những khu vực có nguy cơ thiếu nước cao cần được xác định sớm để ưu tiên nguồn nước cho sinh hoạt và các nhu cầu thiết yếu.

Cục Quản lý tài nguyên nước cũng đã đề nghị các địa phương chủ động tích trữ nước, xây dựng phương án phân phối nguồn nước và điều chỉnh sản xuất phù hợp với khả năng nguồn nước thực tế.

Đối với nông nghiệp, cần điều chỉnh lịch thời vụ, diện tích gieo trồng và cơ cấu cây trồng theo khả năng cấp nước. Những vùng có nguy cơ thiếu nước nghiêm trọng cần hạn chế mở rộng diện tích các cây trồng có nhu cầu nước lớn, đồng thời tăng cường tưới tiết kiệm, giữ ẩm đất và sử dụng nước hiệu quả.

Với cây công nghiệp và cây ăn quả lâu năm, cần xây dựng phương án bảo đảm nước cho những giai đoạn sinh trưởng nhạy cảm, bởi việc thiếu nước kéo dài có thể gây ảnh hưởng không chỉ trong một vụ mà còn tác động tới sức sinh trưởng và năng suất của các vụ tiếp theo.

Nhìn rộng hơn, tác động của El Niño 2026-2027 cần được đánh giá theo chuỗi tác động từ khí hậu - nguồn nước - sản xuất - sinh kế, thay vì chỉ tập trung vào một chỉ số như nhiệt độ hay cường độ El Niño.

Đối với Việt Nam, điều đáng quan tâm nhất trong những tháng tới không đơn thuần là El Niño đạt mức “rất mạnh” hay “siêu mạnh”, mà là hiện tượng này sẽ kéo dài bao lâu, lượng mưa thực tế thiếu hụt ở mức nào và nguồn nước được tích lũy trong mùa mưa hiện nay ra sao. Đây mới là những yếu tố quyết định mức độ nghiêm trọng của hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn trong mùa khô 2026-2027.