Các chuyên gia nhấn mạnh sự cần thiết của hệ thống cảnh báo sớm sau khi các vụ sạt lở đất và sụp đổ sông băng gây ra sự tàn phá nặng nề.
Các nhà khoa học cảnh báo rằng tình trạng sạt lở đất và sụp đổ sông băng – những nguyên nhân gây ra đợt lũ lụt tàn khốc trong tuần này tại Nepal và Tây Tạng – có khả năng sẽ trở nên phổ biến hơn do biến đổi khí hậu.
Những đợt sóng nước và đất đá khổng lồ đã cuốn trôi người dân, đường sá và nhà cửa, khiến hơn 600 người thiệt mạng (chủ yếu tại Nepal và một số ít tại Tây Tạng) cùng nhiều người khác bị mất tích. Công tác cứu hộ vẫn đang được tiếp tục, dù đôi khi bị gián đoạn do lo ngại về nguy cơ lũ lụt thêm khi các hồ nước trong khu vực có thể bị tràn bờ. Vụ sạt lở đất và sập khối băng được cho là bắt nguồn từ đỉnh Langtang Lirung ở Nepal – một phần của dãy Himalaya – cách khu vực chịu ảnh hưởng của lũ lụt dọc biên giới Nepal - Trung Quốc khoảng 15 km.
Theo ông Mike Searle, giáo sư khoa học Trái đất tại Đại học Oxford, các sông băng ở Himalaya đang "thu hẹp với tốc độ chóng mặt" do tình trạng khí hậu ấm lên.
Song song với sự thu hẹp của các sông băng, một vấn đề liên quan khác là hiện tượng tan chảy lớp đất đóng băng vĩnh cửu trên núi; khi đó, lớp băng vốn đóng vai trò gắn kết các mảnh vụn đá trên bề mặt núi sẽ bị tan chảy. Điều này có thể gây ra sạt lở đất, làm tách rời khối băng khỏi núi, giống như kịch bản được cho là đã xảy ra trong tuần này.
'Thảm họa kinh hoàng'
"Chúng ta đang chứng kiến một khối băng bấp bênh nằm trên sườn ngọn núi cực kỳ dốc, nơi có lớp đất đóng băng vĩnh cửu đang tan chảy. Chính sự kết hợp của các yếu tố này đã dẫn đến một thảm họa kinh hoàng," Tiến sĩ Richard Waller, giảng viên cao cấp về địa lý tự nhiên tại Đại học Keele (Anh), cho biết.
Tiến sĩ Ethan Lee, một nhà nghiên cứu sau tiến sĩ chuyên về mô hình hóa sông băng tại Đại học Sheffield (Anh), cho biết các hình ảnh cho thấy đã có tuyết rơi trên bề mặt các sông băng trong khu vực một hoặc hai ngày trước đó, nhưng lại không có tuyết vào ngày xảy ra sự kiện. "Như vậy, một đợt ấm lên đáng kể đã diễn ra, có khả năng cho phép nước xâm nhập vào sông băng thông qua các khe nứt (những khe hở ngay trên lớp băng); nếu lượng nước chảy xuống phần đáy băng gia tăng, nó sẽ đóng vai trò như chất bôi trơn, giúp khối băng trượt trên nền đá dễ dàng hơn," ông giải thích.
Một yếu tố khác, theo Giáo sư Searle – người từng leo lên đỉnh Langtang Lirung cách đây vài thập kỷ – chính là sự tiếp tục dâng cao của các ngọn núi trong khu vực do hoạt động kiến tạo.
"Dữ liệu GPS cho thấy các ngọn núi này vẫn đang tiếp tục cao lên," ông nói. Điều này khiến độ dốc của các sông băng tăng lên, kéo theo nguy cơ sụp đổ cao hơn. Ông cho rằng những đợt sóng nước khổng lồ gây ra sự tàn phá khủng khiếp đó có lẽ không phải là hệ quả trực tiếp ngay lập tức từ vụ sụp đổ sông băng; thay vào đó, các mảnh vụn có thể đã tạo thành một con đập chắn ngang dòng sông, hình thành một hồ nước ở phía sau và phải mất khoảng hai ngày để hồ này đầy nước. "Các hồ nước hình thành phía sau những dòng chảy mảnh vụn đá, và khi hồ nước phá vỡ đập chắn, nó sẽ gây ra lũ lụt thảm khốc như chúng ta đã chứng kiến," Giáo sư Searle nhận định. "Địa hình thung lũng rất dốc – nước không có lối thoát nên dâng cao và tạo thành những đợt sóng dữ dội."
Gióng lên hồi chuông cảnh báo
Tiến sĩ Waller bày tỏ hy vọng rằng thảm họa xảy ra trong tuần này sẽ dẫn đến việc "lập bản đồ chi tiết về các mối nguy hại" nhằm xác định những địa điểm khác có nguy cơ gặp sự cố tương tự, qua đó cho phép đưa ra cảnh báo sớm về các thảm họa tiềm tàng.
Ông so sánh sự kiện xảy ra tuần này tại khu vực biên giới Nepal - Tây Tạng với vụ việc hồi tháng 5 năm ngoái tại ngôi làng miền núi Blatten của Thụy Sĩ; khi đó, người dân đã được sơ tán hơn một tuần trước khi ngôi làng bị phá hủy bởi hiện tượng sập băng và sạt lở đất. "Họ đã chủ động theo dõi và sơ tán ngôi làng từ trước," ông nói. "Tôi hy vọng rằng đây sẽ là bài học kinh nghiệm rút ra từ sự kiện lần này, như một biện pháp bảo vệ tính mạng người dân về lâu dài."
Giáo sư Searle cho biết sông băng Khumbu – nằm trên sườn núi Everest và là sông băng cao nhất thế giới – hiện là sông băng duy nhất trong khu vực được giám sát một cách chi tiết.
Giáo sư Searle nói thêm rằng các địa điểm chịu thiệt hại đặc biệt có nguy cơ cao do nằm trong các thung lũng sông; vì vậy, việc xây dựng đường sá và nhà cửa ở vị trí cao hơn sẽ an toàn hơn, mặc dù địa hình sườn thung lũng dốc đứng khiến việc này trở nên khó khăn. "Chúng ta đang rất cần thêm viện trợ, đặc biệt là cho các tổ chức của Liên Hợp Quốc," ông nói thêm. "Việc cắt giảm nguồn tài trợ từ USAID [Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ] đã gây ra hậu quả tai hại cho các quốc gia nghèo như Nepal."
Tác động của tình trạng nóng lên toàn cầu
Tiến sĩ Lee cho biết mặc dù các sự kiện trong tuần này không thể quy trực tiếp cho biến đổi khí hậu, nhưng tình trạng nóng lên toàn cầu thực sự gây ra "hiệu ứng mất ổn định có thể dẫn đến các chuỗi hệ quả liên hoàn". Ông giải thích: "Việc tuyết tan làm tăng lượng nước đổ vào hệ thống, các sông băng liên tục thu hẹp và lùi sâu về phía địa hình dốc hơn, cùng với hiện tượng tan chảy lớp đất đóng băng vĩnh cửu làm suy yếu nền đất; tất cả những yếu tố này có thể làm gia tăng nguy cơ sạt lở đất và lũ bùn đá".
Ông dẫn chứng một số sự kiện tương tự từng xảy ra trước đây, bao gồm trận lũ lụt năm 2021 tại Uttarakhand (đông bắc Ấn Độ) khiến nhiều người thiệt mạng, và vụ sập khối băng trên đỉnh Marmolada – ngọn núi cao nhất thuộc dãy Dolomites ở đông bắc Italy – vào năm 2022, cũng gây ra thương vong. "Chúng ta đã chứng kiến nhiều sự kiện tương tự và nhiều khả năng chúng sẽ tiếp tục xảy ra trong tương lai", ông nhận định.
Tiến sĩ Diana Francis, Phó giáo sư kiêm Trưởng phòng thí nghiệm Khoa học Địa vật lý và Môi trường tại Đại học Khalifa ở Abu Dhabi, cho biết các sông băng ở vùng núi "nhạy cảm với biến đổi khí hậu hơn nhiều so với các sông băng ở vùng cực".
Bà giải thích: "Chúng nằm bao quanh bởi đất liền và thiếu đi lớp đệm bảo vệ mà các sông băng ở vùng cực có được, đó chính là rìa băng biển". "Các sông băng trên toàn cầu đang lùi dần với tốc độ ngày càng nhanh; cộng thêm thực tế là tình trạng nóng lên toàn cầu diễn ra nhanh hơn tại các vùng núi, dự báo rằng hiện tượng tan rã và sụp đổ của các sông băng sẽ xảy ra thường xuyên hơn".
Bà đề xuất thực hiện lập bản đồ toàn cầu về các khu dân cư nằm trong những vùng có nguy cơ cao xảy ra sụp đổ sông băng, nhằm triển khai các biện pháp giảm thiểu rủi ro.
Tin ngắn: Phòng Thông tin KTTV phục vụ cộng đồng
Nguồn: https://www.thenationalnews.com/climate/environment/2026/08/29/climate-change-raises-risk-of-catastrophic-events-as-nepal-tibet-flood-death-toll-mounts/