Mưa lớn, lũ quét, sạt lở đất là những loại hình thiên tai có thể diễn biến nhanh, gây ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống, sản xuất và giao thông, đặc biệt tại các địa bàn miền núi. Thực tế tại Tuyên Quang cho thấy, khi thông tin dự báo, cảnh báo được cập nhật sớm và truyền kịp thời đến chính quyền cơ sở, thông tin khí tượng thủy văn không chỉ giúp nhận biết nguy cơ mà còn tạo thêm thời gian để địa phương đưa ra những quyết định phù hợp, từ rà soát điểm xung yếu, tổ chức cảnh giới đến di chuyển người dân khỏi khu vực nguy hiểm.
Tuyên Quang là địa phương có địa hình đồi núi, độ dốc lớn, nhiều khu dân cư nằm ven sông, suối hoặc dưới chân taluy. Trong điều kiện mưa lớn kéo dài, nguy cơ lũ quét, sạt lở đất, ngập úng và chia cắt giao thông có thể xuất hiện nhanh. Trong các đợt mưa lớn đầu tháng 8/2026, nhiều khu vực trên địa bàn tỉnh ghi nhận lượng mưa lớn. Từ chiều 4/8 đến sáng 6/8, khu vực Tuyên Quang được cảnh báo có mưa vừa, mưa to và dông diện rộng, cục bộ có nơi mưa rất to; lượng mưa phổ biến 70-150 mm, có nơi trên 200 mm, nguy cơ xuất hiện mưa với cường suất lớn trong thời gian ngắn. Thực tế từ 16 giờ ngày 4/8 đến 16 giờ ngày 5/8, một số điểm đo trên địa bàn tỉnh ghi nhận lượng mưa trên 100 mm, như Bạch Ngọc 2 khoảng 135 mm, Kim Quan 137 mm, Thượng Giáp 138 mm. Tại nhiều khu vực, độ ẩm đất ở trạng thái gần bão hòa hoặc bão hòa, làm gia tăng nguy cơ sạt lở đất, sụt lún và ngập úng.
Mưa lớn đã gây ảnh hưởng đến nhà ở, sản xuất và hệ thống giao thông. Riêng trong các ngày từ 3 đến 5/8, tại Tuyên Quang ghi nhận 26 nhà bị hư hỏng, 1 nhà nằm trong khu vực có nguy cơ sạt lở phải di dời; hơn 23 ha lúa, hoa màu bị thiệt hại. Nhiều tuyến đường liên thôn, liên xã bị sạt lở, trong đó có 49 điểm giao thông bị ảnh hưởng với khối lượng đất đá ước khoảng 10.192 m³. Những con số trên cho thấy, với các địa bàn miền núi, thông tin về mưa lớn và nguy cơ sạt lở có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Một bản tin được cập nhật sớm có thể giúp chính quyền cơ sở có thêm thời gian để kiểm tra thực địa, xác định khu vực cần lưu ý và triển khai các biện pháp phù hợp trước khi tình huống nguy hiểm xảy ra.
Từ thông tin dự báo đến quyết định ở địa phương
Đầu tháng 8, tại Km52 Quốc lộ 2, thuộc thôn 1 Minh Phú, xã Yên Phú xảy ra sạt lở do mưa lớn kéo dài. Đất đá từ taluy dương tràn xuống mặt đường, ảnh hưởng giao thông và tiềm ẩn nguy cơ tiếp tục sạt trượt. Ngay khi nhận được thông tin, lãnh đạo xã có mặt tại hiện trường, chỉ đạo lực lượng chức năng và đơn vị thi công huy động máy móc thu dọn đất đá. Công an xã tổ chức phân luồng, hướng dẫn người và phương tiện qua khu vực an toàn. Việc xử lý nhanh giúp hạn chế nguy cơ mất an toàn đối với người tham gia giao thông và tạo điều kiện khôi phục lưu thông trên tuyến đường.
Theo đồng chí Trịnh Quốc Sáng, Chủ tịch UBND xã Yên Phú, từ thực tế địa bàn, xã xác định việc theo dõi thông tin thời tiết, rà soát các khu vực có nguy cơ sạt lở, ngập úng, lũ quét là một trong những nhiệm vụ quan trọng. Cùng với chuẩn bị lực lượng, phương tiện, vật tư theo phương châm “4 tại chỗ”, địa phương cũng quan tâm đến các giải pháp lâu dài nhằm giảm rủi ro cho người dân.
Câu chuyện tại Yên Phú cho thấy, thông tin về thiên tai chỉ thực sự phát huy giá trị khi được gắn với điều kiện cụ thể của từng địa bàn. Cùng một lượng mưa, mức độ ảnh hưởng có thể rất khác nhau tùy địa hình, đất đai, dân cư, hạ tầng và vị trí các khu vực có nguy cơ. Vì vậy, việc chuyển thông tin dự báo, cảnh báo thành những chỉ dẫn cụ thể cho từng khu vực có ý nghĩa rất lớn.
Thông tin càng đến gần cơ sở, khả năng ứng phó càng cao
Tại xã Xín Mần, địa hình đồi núi, độ dốc lớn khiến nguy cơ sạt lở đất, lũ quét luôn hiện hữu khi mưa lớn kéo dài. Chính quyền địa phương thường xuyên rà soát các khu vực có nguy cơ, xác định các khu dân cư, hộ dân cần lưu ý khi có mưa lớn.
Đồng chí Tải Minh Cường, Phó Chủ tịch UBND xã Xín Mần cho biết, sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, địa bàn rộng hơn đặt ra yêu cầu phải nắm chắc từng khu vực có nguy cơ, tăng cường cảnh báo và chuẩn bị phương án cụ thể. Xã chú trọng cắm biển cảnh báo tại các điểm xung yếu, đồng thời sử dụng các nhóm liên lạc ở thôn, bản để chuyển nhanh thông tin dự báo, cảnh báo đến người dân.
Cách làm này cho thấy một yếu tố quan trọng của thông tin khí tượng thủy văn là tính kịp thời và khả năng tiếp cận. Một bản tin dù có độ chính xác cao nhưng nếu đến với người sử dụng chậm hoặc không được diễn giải phù hợp với địa bàn thì giá trị sử dụng sẽ bị hạn chế. Ngược lại, khi thông tin được cập nhật sớm, chuyển đến chính quyền xã, thôn, bản và người dân bằng những phương thức phù hợp, địa phương có thể chủ động hơn trong việc kiểm tra những điểm có nguy cơ, bố trí lực lượng, phương tiện, thông báo đến người dân hoặc tổ chức di chuyển người và tài sản khi cần thiết.
Mỗi giờ cảnh báo sớm thêm một cơ hội bảo đảm an toàn
Trong thực tế, đối với các hiện tượng như mưa lớn, lũ quét, sạt lở đất, thời gian để đưa ra quyết định thường không nhiều. Chính vì vậy, giá trị của thông tin dự báo, cảnh báo không chỉ nằm ở việc cho biết “sắp có mưa” hay “có nguy cơ sạt lở”, mà còn nằm ở việc thông tin đó được cung cấp sớm đến đâu, cụ thể đến mức nào và người sử dụng có thể làm gì từ thông tin đó.
Đặc biệt, thông tin càng được cụ thể hóa theo địa bàn thì khả năng sử dụng càng cao. Thay vì chỉ biết “có mưa lớn”, người dân cần biết khu vực mình sinh sống có khả năng chịu ảnh hưởng như thế nào, tuyến đường nào có nguy cơ bị ngập hoặc sạt lở, thời điểm nào cần hạn chế đi lại và khi nào cần thực hiện hướng dẫn của chính quyền.
Đưa thông tin dự báo đến đúng nơi, đúng lúc
Thực tế tại Tuyên Quang cho thấy, giữa một bản tin dự báo và một quyết định tại cơ sở có một mắt xích rất quan trọng: truyền tải và sử dụng thông tin. Cơ quan khí tượng thủy văn cung cấp thông tin về diễn biến, nguy cơ và mức độ của các hiện tượng thời tiết, thủy văn. Chính quyền địa phương trên cơ sở đó kết hợp với đặc điểm địa hình, dân cư, hạ tầng và tình hình thực tế để xác định những khu vực cần lưu ý và triển khai biện pháp phù hợp. Ở cấp thôn, bản, thông tin tiếp tục được truyền đến từng hộ dân để người dân có thể đưa ra những lựa chọn an toàn cho mình và gia đình.
Quá trình đó cần được thực hiện liên tục, nhanh chóng và hai chiều. Bên cạnh việc đưa thông tin dự báo, cảnh báo từ cơ quan chuyên môn đến cơ sở, thông tin từ thực địa như lượng mưa thực tế, tình trạng ngập úng, sạt lở, chia cắt giao thông cũng cần được cập nhật trở lại để phục vụ công tác theo dõi, đánh giá và cảnh báo.
Đây cũng là cơ sở để nâng cao hơn nữa hiệu quả của thông tin khí tượng thủy văn trong đời sống. Khi khoảng cách giữa nơi tạo ra thông tin và nơi sử dụng thông tin được rút ngắn, mỗi bản tin sẽ có thêm giá trị thực tiễn.
Thực tế tại Tuyên Quang cho thấy, việc cập nhật sớm thông tin dự báo, cảnh báo từ cơ quan chuyên môn đến tận xã, phường có thể giúp chính quyền cơ sở có thêm thời gian rà soát địa bàn, xác định điểm nguy hiểm, tổ chức lực lượng, điều tiết giao thông, cảnh báo người dân và di chuyển người, tài sản khi cần thiết. Với người dân, đó có thể là thêm thời gian để không đi vào khu vực nguy hiểm, gia cố nhà cửa, bảo vệ tài sản hoặc thực hiện việc di chuyển theo hướng dẫn của chính quyền.
Giá trị cuối cùng của một bản tin dự báo không chỉ là dự báo đúng, mà còn là giúp người sử dụng có thêm thời gian để đưa ra quyết định đúng. Từ bản tin dự báo đến hành động ở cơ sở, mỗi phút thông tin được rút ngắn, mỗi cảnh báo được truyền đến gần hơn với người dân chính là thêm một cơ hội để giảm thiểu rủi ro và bảo vệ an toàn cộng đồng.
Nguồn Báo Tuyên Quang