Tăng cường hợp tác quốc tế, nâng cao năng lực dự báo thời tiết nguy hiểm trong bối cảnh khí hậu cực đoan

Sự kiện năm nay mang ý nghĩa đặc biệt khi đánh dấu kỷ niệm 20 năm chương trình Dự báo thời tiết nguy hiểm (SWFP) của WMO và 15 năm Việt Nam đăng cai Trung tâm hỗ trợ dự báo thời tiết nguy hiểm khu vực Đông Nam Á (RFSC Hà Nội, từ năm 2011). Mở đầu buổi thảo luận, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Mai Văn Khiêm, Phó Cục trưởng Cục Khí tượng Thủy văn Việt Nam, đã gửi lời chào mừng nồng nhiệt tới các chuyên gia quốc tế và nhấn mạnh hy vọng buổi gặp gỡ sẽ tạo cơ hội tốt để các bên cùng trao đổi kinh nghiệm và chia sẻ ý tưởng. 

Đại diện phía Việt Nam, ông Hoàng Phúc Lâm, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, đã giới thiệu tổng quan về hoạt động của Trung tâm điều hành tác nghiệp của Cục KTTV Việt Nam. Theo đó, trung tâm duy trì hệ thống dự báo toàn diện bao gồm dự báo cực ngắn (cảnh báo dông lốc, mưa lớn, bão nhiệt đới), dự báo thời tiết hạn 1-10 ngày, dự báo khí hậu, dự báo thủy văn và dự báo thời tiết biển. Hiện tại, Trung tâm điều hành tác nghiệp cũng là nơi đặt hai Trung tâm hỗ trợ dự báo thời tiết nguy hiểm khu vực Đông Nam Á và Trung tâm hỗ trợ cảnh báo lũ quét khu vực Đông Nam Á (SeA-FFGS). Ông Hoàng Phúc Lâm cũng nêu ra 4 chủ đề chính để các chuyên gia cùng thảo luận: (1) Những tiến bộ và hạn chế lớn trong dự báo thời tiết nguy hiểm hiện nay; (2) Thách thức khi chuyển sang dự báo dựa trên tác động; (3) Ứng phó với sự thay đổi của thiên tai do biến đổi khí hậu; và (4) Tác động của hiện tượng El Nino. 

Tại buổi thảo luận, các chuyên gia quốc tế đã chia sẻ nhiều kinh nghiệm thực tiễn và góc nhìn sâu sắc từ quốc gia của mình:

• Ông Vikash Raven (Giám đốc dự báo khu vực Thái Bình Dương của Cơ quan Khí tượng New Zealand): Chia sẻ thách thức lớn nhất đối với New Zealand là việc dự báo mưa lớn do đối lưu mạnh, hình thành khi có sự phức tạp của địa hình và hoàn lưu khí quyển. Ông nhấn mạnh giải pháp cốt lõi là công tác truyền thông là truyền tải được cả thông điệp về  tính không chắc chắn hay khả năng dự báo trong từng trường hợp cũng nhưgiải pháp ứng phó với thông tin sai lệch trên mạng xã hội. New Zealand đã thành lập nhóm truyền thông chuyên nghiệp từ 10 năm trước và hợp tác với những người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội để tăng cường hiệu quả truyền thông. Cơ quan Khí tượng New Zealand cũng áp dụng cơ chế phối hợp mạnh mẽ 24/7 giữa các cơ quan khoa học (NIWA, Met Service, GNS Science) cùng lực lượng phòng vệ dân sự. Họ cũng đang sử dụng hệ thống dự báo dựa trên tác động và cảnh báo dựa trên rủi ro, cùng với đó là dự báo xác suất. Ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cực kỳ minh bạch về sự không chắc chắn trong dự báo để xây dựng lòng tin với công chúng. 

• Ông Puseletso Mofokeng, Đại diện Nam Phi: Ghi nhận thực tế khó khăn khi đưa ra cảnh báo sớm đối với vòi rồng tại Nam Phi, với việc chỉ có một lần cảnh báo thành công (trước 40 phút) vào năm 2017 trong suốt 16 năm qua. Để chuyển từ dự báo dựa trên hiện tượngsang dự báo dựa trên tác động, Nam Phi chủ trương xác lập cơ chế phối phối hợp và đồng hành của các lĩnh vực chuyên môn như năng lượng, sức khỏe, giáo dục, quản lý rủi ro để đánh giá tác động với từng lĩnh vực, đồng thời phối hợp với truyền thông để "bình dân hóa" thông tin khoa học, chuyển tải các thông tin tác động và giải pháp ứng phó. 

• Ông Emmanuel Clopet (Phụ trách khu vực Ca-ri-bê, Cơ quan Khí tượng Pháp): Nhấn mạnh biến đổi khí hậu đang làm tăng tính dễ bị tổn thương của cơ sở hạ tầng và tính mạng. Ông nhấn mạnh  rằng dự báo thời tiết ở vùng nhiệt đới (như vùng Ca-ri-bê) khó hơn rõ rệt so với vùng vĩ độ cao như Paris, đặc biệt là các khu vực có địa hình phức tạp. Một bản tin dự báo dù hoàn hảo cũng sẽ không có tác dụng nếu không được công chúng hiểu và chuyển hóa thành hành động; do đó việc tạo ra các sản phẩm, dịch vụ dự báo dựa trên tác động là ưu tiên hàng đầu mà Cơ quan Khí tượng Pháp đang triển khai. 

• Ông William Bolhofer (Đại diện Cục Khí quyển và Đại dương Quốc gia Hoa Kỳ - NOAA): Tại NOAA triển khai hệ thống mô hình tích hợp dự báo liên hoàn (nước, thời tiết, khí hậu, thời tiết không gian, sóng thần...) và cung cấp miễn phí cho các cơ quan liên bang. Trước thực trạng người dân phớt lờ cảnh báo lốc xoáy dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, Hoa Kỳ đã chuyển đổi sang mô hình "dự báo dựa trên tác động" và chiến dịch "Quốc gia sẵn sàng với thời tiết - Weather Ready Nations" với việc đào tạo hàng loạt Đại sứ thời tiết tại cộng đồng để đảm bảo các thông tin dự báo, cảnh báo được truyền tải đúng đối tượng, được hiểu, được ứng phó kịp thời tại cộng đồng.NOAA cũng có cơ chế để các bang có thể yêu cầu NOAA hỗ trợ tạo ra các dự báo có độ phân giải cao hơn trong một số trường hợp khẩn cấp để thu hẹp khu vực cảnh báo rủi ro cao, giảm thiểu thiệt hại.

• Một trong những thách thức và áp lực lớn hiện nay từ ông Eladio Leon, đại diện Cơ quan Khí tượng Costa Rica là việc xử lý khủng hoảng thông tin từ các "nhà khí tượng học vườn nhà" có lượng theo dõi lớn trên mạng xã hội. Ngoài ra, Costa Rica cũng triển khai hợp tác với các lĩnh vực chuyên ngành như nông nghiệp, du lịch, năng lượng… để tạo ra các dự báo chuyên biệt cho từng lĩnh vực, nâng cao hiệu quả của dự báo trong phòng chống thiên tai. Bà Monica Sharma đến từ Cơ quan Khí tượng Ấn độ cũng chia sẻ việc duy trì thường xuyên các buổi gặp mặt, trao đổi với báo chí và các đối tác chuyên ngành để cập nhật các thông tin dự báo thời tiết nguy hiểm cũng như các dự báo tháng, dự báo mùa.

• Ông Dmitry Kiktev (Phó Giám đốc Trung tâm Khí tượng Thủy văn quốc gia Nga): Chỉ ra thách thức lớn nhất là nhận thức của con người khi các nhà hoạch định chính sách và người dân luôn muốn thông tin dự báo thiên tai chính xác tuyệt đối (có/không, khi nào bắt đầu/kết thúc). Ông nhấn mạnh, bản chất của tính không chắc chắn trong dự báo thiên taicần được truyền tải đầy đủ tới cộng đồng, đặc biệt là với người chịu trách nhiệm đưa ra quyết định cuối cùng. 

• Ông Agie Putra, Đại diện Indonesia,khẳng định thiên tai khí tượng thủy văn là rủi ro lớn nhất tại khu vực ASEAN. Dù chất lượng dự báo ngày càng tốt hơn, thách thức lớn nhất tại các nước vùng nhiệt đới là người dân thường phớt lờ cảnh báo. Ông nhấn mạnh làm thế nào để chuyển các thông tin dự báo thành các hành động sớm và công tác phổ biến, cung cấp thông tin tới đúng người, đúng đối tượng chịu ảnh hưởng phải là trọng tâm của công tác dự báo thời tiết nguy hiểm.  

Kết luận buổi thảo luận, ông Mai Văn Khiêm, Phó Cục trưởng Cục Khí tượng Thủy văn Việt Nam, ghi nhận rằng dù ở các khu vực địa lý khác nhau, các Cơ quan Khí tượng thủy văn quốc gia đều đối mặt với một số bài toán chung như: thiên tai đang ngày càng gia tăng về cường độ, thay đổi về tần suất và khu vực xuất hiện, trong đó dự báo mưa lớn vẫn là thách thức lớn nhất; sự bùng nổ của thông tin dự báo từ các mô hình, các nền tảng internet, và đặc biệt là thông tin dự báo từ mạng xã hội… Tại Việt Nam, giải pháp đang được áp dụng là đẩy mạnh giáo dục cộng đồng, duy trì mối quan hệ chặt chẽ với các ngành, lĩnh vực khác nhau và tăng cường thông tin thường xuyên, liên tục trên các nền tảng trực tuyến cũng như qua các phương tiện truyền thông để nâng cao nhận thức của người dân, chuyển các thông tin dự báo thành các hành động ứng phó hiệu quả.

Buổi thảo luận đã diễn ra thành công tốt đẹp, mở ra nhiều cơ hội hợp tác và chia sẻ kinh nghiệm, thông tin giữa các quốc gia trong nỗ lực chung nhằm nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo thời tiết nguy hiểm, tăng cường hiệu quả của các thông tin dự báo, cảnh báo trong giảm nhẹ rủi ro thiên tai trên toàn cầu.