Sông Rhine và Danube cạn nước: Hồi chuông cảnh báo về khủng hoảng khí hậu ở châu Âu

Đợt hạn hán nghiêm trọng đang bao trùm nhiều khu vực của châu Âu không chỉ làm gia tăng nguy cơ thiếu nước trên diện rộng mà còn đặt ra thách thức lớn đối với tăng trưởng kinh tế, an ninh năng lượng và chuỗi cung ứng của hàng loạt quốc gia. Sau nhiều tháng liên tiếp chịu tác động của nắng nóng kéo dài, lượng mưa thiếu hụt và nhiệt độ cao kỷ lục, mực nước tại các con sông lớn như Danube và Rhine đã giảm xuống mức thấp chưa từng có trong nhiều thập kỷ, buộc các chính phủ phải triển khai những biện pháp ứng phó chưa từng có tiền lệ, từ hạn chế giao thông đường thủy, cắt giảm sản lượng điện cho đến tiến hành các vụ nổ có kiểm soát dưới lòng sông nhằm khơi thông dòng chảy. Các chuyên gia nhận định đây không còn là một hiện tượng thời tiết đơn lẻ mà là minh chứng rõ nét cho những tác động ngày càng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu đối với nền kinh tế châu Âu.

Hạn hán cực đoan tàn phá kinh tế

Trong bối cảnh châu Âu trải qua mùa Hè với hàng loạt hiện tượng thời tiết cực đoan, Romania đã buộc phải tạm dừng hoạt động của một lò phản ứng tại nhà máy điện hạt nhân Cernavoda, cơ sở sản xuất điện quan trọng của nước này vốn phụ thuộc vào nguồn nước làm mát từ sông Danube. Mực nước sông giảm quá thấp khiến việc vận hành gặp nhiều rủi ro, buộc Chính phủ Romania phải triển khai các giải pháp khẩn cấp nhằm duy trì dòng chảy. Đáng chú ý, Hải quân Romania đã tiến hành các vụ nổ có kiểm soát để phá các bãi đá dưới lòng sông, giúp tàu thuyền lưu thông và cải thiện lưu lượng nước. Đây được xem là một trong những biện pháp ứng phó chưa từng có đối với tình trạng hạn hán tại quốc gia này.

Không chỉ Romania, nhiều quốc gia khác dọc lưu vực sông Danube cũng đang chịu ảnh hưởng nặng nề. Mực nước xuống thấp đang đe dọa hoạt động của nhà máy điện hạt nhân Paks tại Hungary – nơi cung cấp khoảng 40% sản lượng điện của cả nước. Nếu tình trạng thiếu nước kéo dài, nhà máy có thể phải giảm công suất hoặc tạm dừng vận hành để bảo đảm an toàn. Tại Serbia, lượng nước đổ về các hồ chứa suy giảm khiến nhiều nhà máy thủy điện buộc phải cắt giảm sản lượng, làm gia tăng áp lực lên hệ thống điện quốc gia trong bối cảnh nhu cầu sử dụng điện cho làm mát tăng cao do nắng nóng.

Trong khi đó, tình trạng trên sông Rhine – tuyến vận tải đường thủy quan trọng bậc nhất châu Âu – cũng đang ở mức đặc biệt nghiêm trọng. Theo dữ liệu chính thức do ETH Zurich tổng hợp, mực nước tại trạm Kaub, điểm nút vận tải quan trọng kết nối miền Nam nước Đức với Thụy Sĩ và nhiều khu vực công nghiệp khác, đã giảm xuống chỉ còn 24 cm trong các ngày 3 và 4/8, mức thấp nhất kể từ khi số liệu được ghi nhận vào năm 1880. Dự báo mực nước còn tiếp tục giảm trong những ngày tới nếu khu vực không xuất hiện mưa đáng kể.

Con số này thấp hơn rất nhiều so với ngưỡng 78 cm được coi là điều kiện tối thiểu để hoạt động vận tải trên sông Rhine diễn ra thuận lợi. Mặc dù tàu hàng vẫn có thể lưu thông dưới ngưỡng này, song các sà lan phải giảm đáng kể tải trọng để tránh mắc cạn. Điều đó đồng nghĩa với việc cần nhiều chuyến vận chuyển hơn để chuyên chở cùng một lượng hàng hóa, khiến chi phí logistics tăng mạnh. Giá cước vận tải cùng các khoản phụ phí do mực nước thấp liên tục leo thang, kéo theo chi phí nguyên liệu và sản xuất của nhiều doanh nghiệp tăng lên, tạo thêm áp lực đối với lạm phát tại châu Âu.

Theo bà Liz Saccoccia, chuyên gia của Viện Tài nguyên Thế giới (World Resources Institute), các con sông lớn như Rhine và Danube không chỉ là tuyến giao thương huyết mạch mà còn đóng vai trò là nguồn cung cấp nước thiết yếu cho sản xuất công nghiệp, nông nghiệp và phát điện. Khi mực nước suy giảm, tác động lan rộng ra toàn bộ nền kinh tế chứ không chỉ giới hạn ở lĩnh vực giao thông đường thủy. Bà cho biết nhiều nhà máy điện hạt nhân tại Hungary, Romania và Pháp cũng như các nhà máy thủy điện ở Serbia đã phải giảm sản lượng do thiếu nước làm mát hoặc không đủ lưu lượng để vận hành tua-bin. Điều này làm gia tăng nguy cơ thiếu điện trong những giai đoạn cao điểm, buộc nhiều quốc gia phải nhập khẩu điện với chi phí cao hơn.

Bên cạnh đó, hạn hán còn tác động trực tiếp đến lĩnh vực nông nghiệp và du lịch. Dọc theo lưu vực sông Danube, mực nước xuống thấp khiến nông dân gặp khó khăn trong việc vận chuyển ngũ cốc và nông sản đến các cảng xuất khẩu. Nhiều tàu du lịch đường sông cũng không thể cập bến tại các thành phố nổi tiếng như Budapest, gây thiệt hại đáng kể cho ngành dịch vụ. Theo bà Saccoccia, đây chỉ là những dấu hiệu ban đầu cho thấy nguồn nước ngày càng thiếu ổn định có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền đối với thương mại, chuỗi cung ứng, an ninh năng lượng, hoạt động sản xuất và sinh kế của hàng triệu người dân.

Những dòng sông cạn trơ đáy bóp nghẹt kinh tế châu Âu

Tình trạng hạn hán hiện nay đang làm nổi bật một trong những thách thức môi trường lớn nhất mà châu Âu phải đối mặt là khan hiếm nguồn nước. Đây không còn là vấn đề mang tính cục bộ mà đã trở thành nguy cơ thường trực, đặc biệt tại khu vực Nam Âu, nơi khoảng 30% dân số sinh sống trong các vùng thường xuyên chịu căng thẳng về nguồn nước, tức nhu cầu khai thác vượt quá khả năng bổ sung tự nhiên. Dưới tác động của biến đổi khí hậu, các đợt hạn hán được dự báo sẽ xuất hiện thường xuyên hơn, kéo dài hơn và có cường độ nghiêm trọng hơn, khiến áp lực lên tài nguyên nước ngày càng gia tăng.

Giáo sư Stefan Kooths thuộc Viện Kinh tế Thế giới Kiel (IfW) nhận định rằng chỉ riêng tác động của mực nước thấp trên sông Rhine cũng có thể khiến Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Đức giảm khoảng 0,2% trong quý III. Theo ông, nếu mực nước không nhanh chóng phục hồi trong những tuần tới, hoạt động vận tải đường thủy sẽ tiếp tục bị hạn chế, làm suy giảm năng lực sản xuất của các ngành công nghiệp phụ thuộc vào nguyên liệu vận chuyển bằng sông. Ông ước tính thiệt hại kinh tế trong quý III có thể lên tới 1–2 tỷ euro, phản ánh rõ mức độ ảnh hưởng của hạn hán đối với nền kinh tế lớn nhất châu Âu.

Chuyên gia kinh tế Felix Schmidt của ngân hàng tư nhân Berenberg cho rằng các doanh nghiệp Đức hiện đã quen với tình trạng mực nước sông Rhine xuống thấp bởi đây ngày càng trở thành hiện tượng lặp lại dưới tác động của biến đổi khí hậu. Nhiều doanh nghiệp đã chủ động tăng dự trữ nguyên vật liệu, đa dạng hóa tuyến vận tải và chuyển một phần hàng hóa sang đường sắt hoặc đường bộ nhằm giảm thiểu rủi ro. Tuy nhiên, các giải pháp này chỉ giúp hạn chế một phần tác động bởi chi phí vận tải vẫn tăng mạnh, kéo theo giá thành sản phẩm cao hơn và tiếp tục gây áp lực lên lạm phát cũng như khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.

Theo ông Schmidt, những dòng sông cạn trơ đáy chỉ là một trong rất nhiều biểu hiện của cuộc khủng hoảng khí hậu đang gây sức ép lên nền kinh tế châu Âu. Chỉ vài tuần trước, Đức và nhiều quốc gia Bắc Âu đã trải qua đợt nắng nóng gay gắt khiến năng suất lao động suy giảm do người lao động phải làm việc trong điều kiện nhiệt độ khắc nghiệt. Nhiều tuyến đường sắt, đường bộ và công trình hạ tầng bị hư hại bởi nhiệt độ quá cao, trong khi các nhà máy điện hạt nhân tại Hungary, Pháp và Thụy Sĩ phải giảm hoặc tạm ngừng hoạt động để bảo đảm an toàn. Song song với đó là các vụ cháy rừng quy mô lớn đang lan rộng tại khu vực Nam Âu, gây thiệt hại nặng nề về tài nguyên, du lịch và kinh tế địa phương.

Các chuyên gia cảnh báo rằng những hiện tượng cực đoan này sẽ ngày càng xuất hiện với tần suất cao hơn trong bối cảnh Trái Đất tiếp tục nóng lên. Điều này cho thấy biến đổi khí hậu không chỉ là vấn đề môi trường mà đã trở thành rủi ro kinh tế mang tính hệ thống, ảnh hưởng trực tiếp đến tăng trưởng, thương mại, an ninh năng lượng, an ninh lương thực và sự ổn định của chuỗi cung ứng toàn cầu. Đối với châu Âu, việc đầu tư vào quản lý tài nguyên nước, nâng cấp hạ tầng thích ứng và đẩy nhanh quá trình chuyển đổi xanh sẽ là những giải pháp quan trọng nhằm giảm thiểu thiệt hại trước các đợt hạn hán cực đoan dự báo sẽ còn tiếp diễn trong những năm tới.