Hội thảo “Công nghệ mới trong dự báo và cảnh báo sớm thiên tai”

Phát biểu khai mạc, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành cho biết hội thảo được tổ chức trong khuôn khổ các hoạt động hưởng ứng Ngày Nước Thế giới (22/3) và Ngày Khí tượng Thế giới (23/3), đồng thời là diễn đàn để các nhà khoa học, nhà quản lý và doanh nghiệp cùng trao đổi các giải pháp công nghệ mới nhằm nâng cao hiệu quả công tác dự báo, cảnh báo sớm thiên tai tại Việt Nam. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, thiên tai tại Việt Nam đang diễn biến cực đoan và khó lường với tần suất bão, lũ quét, sạt lở và hạn mặn ngày càng gia tăng, gây thiệt hại nặng nề về người và kinh tế. Trước thực tế này, việc nâng cao năng lực dự báo chính xác và cảnh báo sớm trở thành giải pháp then chốt. Thông tin kịp thời không chỉ giúp chính quyền và người dân chủ động ứng phó mà còn là yếu tố quyết định để giảm thiểu rủi ro, bảo vệ an toàn tính mạng và tài sản trước những biến động nhanh của thời tiết.

Thứ trưởng cũng nhấn mạnh để vượt qua giới hạn của các phương pháp truyền thống, Việt Nam đang đẩy mạnh ứng dụng các công nghệ tiên tiến như AI, Big Data và viễn thám vào mạng lưới quan trắc khí tượng thủy văn. Bộ Nông nghiệp và Môi trường định hướng tập trung chuyển đổi số, xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung và đa dạng hóa kênh truyền tin đến người dân qua các nền tảng số. Việc tăng cường hợp tác quốc tế và huy động nguồn lực công nghệ sẽ tạo ra hệ thống cảnh báo thông minh hơn, góp phần xây dựng một quốc gia thích ứng bền vững với thiên tai.

Tại hội thảo, các chuyên gia khẳng định việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, viễn thám và hệ thống quan trắc tự động là "chìa khóa" cốt lõi để nâng cao năng lực dự báo và xây dựng kịch bản ứng phó thiên tai hiệu quả. Bên cạnh đột phá về công nghệ, việc truyền tải thông tin cảnh báo nhanh chóng, dễ tiếp cận qua các nền tảng số và truyền thông đa kênh được xác định là yếu tố then chốt để giảm thiểu thiệt hại cho cộng đồng. Đây không chỉ là diễn đàn kết nối tri thức, thúc đẩy chuyển đổi số mà còn thắt chặt sự hợp tác giữa các bên, góp phần nâng cao tính chủ động trong công tác phòng, chống thiên tai thời gian tới.

Theo Ông Nguyễn Xuân Hiển, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo KTTV quốc gia cho biết biến đổi khí hậu đang khiến thiên tai diễn biến bất thường và khốc liệt trên toàn cầu, với giai đoạn 2015 - 2025 ghi nhận những năm nóng nhất trong lịch sử, đặc biệt là năm 2024 khi nhiệt độ vượt ngưỡng 1,5•C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Tại Việt Nam, tác động này thể hiện rõ qua các kỷ lục cực đoan như hạn mặn lịch sử ở đồng bằng sông Cửu Long (2020), siêu bão năm 2024 và mưa lũ đặc biệt lớn trên 21 lưu vực sông vào năm 2025. 

Ông Hiển cũng cho biết đơn vị đã ứng dụng AI trong dự báo bão với việc xây dựng mô hình học tổ hợp các mô hình học máy đơn để cải thiện dự báo cường độ so với các mô hình động lực. Kết quả cho thấy đã cải thiện được từ 10-20% với hạn dự báo từ 1-2 ngày. Đặc biệt, cải thiện dự báo cường độ các cơn bão mạnh và rất mạnh ở hạn 3 ngày. Việc ứng dụng công nghệ vào dự báo, cảnh báo thiên tai vẫn còn nhiều khó khăn. Đơn cử như công nghệ dự báo quỹ đạo (đường đi) bão có nhiều tiến bộ, cải thiện trong 15 năm qua nhưng cường độ bão thì hầu như không được cải thiện. Để nâng cao hiệu quả dự báo cảnh báo, ông cho rằng cần tập trung vào bốn trụ cột chính là làm chủ công nghệ lõi (đặc biệt là AI và mô hình dự báo tổ hợp), phát triển hệ thống quan trắc thông minh thời gian thực, tăng cường năng lực xử lý dữ liệu lớn (Big data) và nâng cao hiệu quả truyền tải thông tin cảnh báo đến người dân.

Phát biểu tại hội thảo, ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo KTTV quốc gia bày tỏ sự ấn tượng trước những nghiên cứu mới từ các đơn vị ngoài ngành, đặc biệt là giải pháp dự báo lũ sớm lên đến 15-18 ngày của Viện Khoa học Tài nguyên nước - một bước tiến vượt bậc so với khả năng dự báo 10-15 giờ hiện nay. Đánh giá cao tiềm năng ứng dụng của các công nghệ này, ông kiến nghị các cơ quan quản lý nhà nước cần sớm có cơ chế tiếp cận, chuyển giao để tối ưu hóa năng lực cảnh báo thiên tai. Theo ông, việc tích hợp các giải pháp công nghệ hiện đại, tận dụng nguồn lực xã hội hóa mạnh mẽ thời gian qua là hướng đi tất yếu để nâng cao độ chính xác và kéo dài thời gian chuẩn bị trước các biến cố thời tiết khắc nghiệt.

Tuy nhiên, đứng từ góc độ người thụ hưởng thông tin, ông Khiêm thẳng thắn chỉ ra thách thức về tính "bất định" và sự nhiễu loạn thông tin khi có quá nhiều nguồn dự báo cùng tồn tại. Ông nhấn mạnh: "Người dân không thể cùng lúc tiếp nhận và xử lý nhiều thông tin trái chiều để quyết định có di dời hay không trong tình huống khẩn cấp". Từ đó, ông đề xuất các cơ quan chức năng cần sớm ngồi lại để xây dựng quy chế phối hợp, tích hợp các nguồn dữ liệu ưu việt thành một đầu mối thông tin thống nhất, dễ hiểu. Việc này không chỉ giúp khai thác tối đa thành tựu khoa học mà còn đảm bảo tính pháp lý, giúp người dân bình tĩnh và chủ động ứng phó hiệu quả nhất với thiên tai.

Phát biểu tại hội thảo, Ông Nguyễn Thượng Hiền, Cục trưởng Cục KTTV nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết trong việc khỏa lấp "khoảng trống" giữa nhà quản lý và nhà khoa học. Để nâng cao năng lực dự báo, đặc biệt trong lĩnh vực địa văn đang biến đổi phức tạp, ngành cần thực hiện hiệu quả mô hình phối hợp "Ba nhà": Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp. Ông khẳng định sẵn sàng nguồn lực để giải quyết các bài toán lớn của ngành, đồng thời mời gọi các chuyên gia tiếp tục đề xuất những công nghệ đột phá như AI, IoT để hỗ trợ dự báo viên đưa ra các quyết định chính xác và kịp thời hơn.

Bên cạnh yếu tố công nghệ, mục tiêu quan trọng nhất thời gian tới là đẩy mạnh dự báo tác động, chuyển hóa những bản tin thuần túy khoa học thành thông tin dân dã, dễ hiểu. Thay vì chỉ cung cấp các con số kỹ thuật về cấp gió hay mực nước lũ, các đơn vị cần xây dựng kịch bản truyền thông giúp người dân hình dung rõ mức độ ảnh hưởng đến đời sống và tài sản của mình. Cục trưởng Cục KTTV cũng mong muốn các nhà khoa học đồng hành để xây dựng quy trình dự báo chính thống, từ đó đưa ra những sản phẩm thông tin thực sự hữu ích, giúp cộng đồng chủ động ứng phó hiệu quả với thiên tai.