Chuyên gia nhận định, đợt mưa lũ vừa qua tại Nam Trung Bộ thể hiện rõ đặc điểm của thiên tai năm 2025: tổ hợp, kéo dài và khuyếch đại gây nên nhiều khó khăn cho công tác dự báo khí tượng thuỷ văn.
Có thể khẳng định, công tác dự báo khí tượng thủy văn của Việt Nam đã có bước tiến rất rõ nét trong những năm gần đây, dưới sự quan tâm, chỉ đạo quyết liệt của Đảng và Chính phủ. Ban Bí thư đã ban hành Chỉ thị 10 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác khí tượng thủy văn, cùng với các quyết định của Chính phủ về hiện đại hóa ngành (trong đó có Quyết định số 1970/QĐ-TTg ngày 23/1/2021 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt Chiến lược phát triển ngành Khi tượng Thủy văn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045). Đây là nền tảng quan trọng để đầu tư đồng bộ cho mạng lưới quan trắc, hệ thống ra đa, vệ tinh, định vị sét và trung tâm dự báo quốc gia.
Một minh chứng rất rõ là trong mùa bão năm 2025, dự báo bão đã được nâng thời hạn sớm từ 3 ngày trước đây lên khoảng 5 ngày, giúp mở rộng “cửa sổ hành động” cho chính quyền và người dân. Bên cạnh đó, dự báo quỹ đạo bão đã đạt độ tin cậy cao, sai số giảm đáng kể, đặc biệt trong 48-72 giờ trước khi bão đổ bộ. Dự báo cường độ và mưa do bão cũng ngày càng sát thực tế hơn, giúp các địa phương chủ động hơn trong việc sơ tán dân, vận hành hồ chứa và bảo vệ hạ tầng trọng yếu
Nhờ vậy, trong hầu hết các đợt mưa lớn năm 2025, cơ quan khí tượng đã cảnh báo sớm trước vài ngày, sau đó là các bản tin ngắn hạn, rất ngắn hạn. Nhiều địa phương chủ động cho học sinh nghỉ học, vận hành hồ chứa, cấm biển, sơ tán dân… trên cơ sở các bản tin dự báo này. Đó là minh chứng rất rõ cho mức độ hiện đại hóa của hệ thống dự báo hiện nay.
Đợt mưa lũ vừa qua, tỉnh Đắk Lắk đã cảnh báo căn cứ theo mực nước lũ 2009 cộng thêm 0,3-0,5m. Tổng cộng hơn 28.000 người được sơ tán, gấp 3 lần kịch bản dự kiến nhưng thiệt hại vẫn rất nặng nề. Ảnh: VGP/Gia Huy
Tuy nhiên, để dự báo chính xác mưa lớn bất thường đến từng xã, phường, đồng thời cảnh báo cụ thể nguy cơ lũ quét, sạt lở đất, chúng ta vẫn còn nhiều việc phải tiếp tục hoàn thiện. Ngành khí tượng thủy văn cần được đầu tư bài bản, đúng định hướng các nghị quyết và chiến lược đã ban hành, tập trung vào bốn trọng tâm chính.
Thứ nhất, tăng mật độ trạm quan trắc và cảm biến địa phương, nhất là trạm đo mưa tự động; đồng thời đầu tư hạ tầng tính toán hiệu năng cao (HPC, GPU) để xử lý nhanh khối lượng dữ liệu rất lớn.
Thứ hai, phát triển các mô hình dự báo số trị có độ phân giải cao, chạy dưới dạng siêu tổ hợp trên hệ thống máy tính có hiệu năng cao, nhằm mô phỏng chi tiết hơn diễn biến của mưa lớn, lũ và các hiện tượng cực đoan.
Thứ ba, đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn, giúp máy tính tự động nhận dạng sớm các ổ dông mạnh, mưa đá, mưa cực đoan - vốn là những hiện tượng thường hình thành nhanh và khó dự báo bằng phương pháp truyền thống.
Và quan trọng hơn cả, là xây dựng hệ thống dự báo tác động. Hệ thống này không chỉ dừng ở con số lượng mưa hay mực nước, mà sẽ chuyển các dữ liệu đó thành bản đồ ngập lụt, điểm có nguy cơ sạt lở, tuyến đường bị chia cắt. Từ đó, chính quyền địa phương có thể chủ động sơ tán dân, bố trí lực lượng, đóng đường hoặc bảo vệ công trình một cách kịp thời, thay vì chỉ “biết mưa to, lũ lớn” chung chung như trước.
Nói cách khác, chúng ta đã có nền tảng tốt nhờ sự chỉ đạo quyết liệt của Đảng và Chính phủ, nhưng để theo kịp tốc độ gia tăng rủi ro thiên tai trong bối cảnh biến đổi khí hậu, hoạt động đầu tư cho dự báo, cảnh báo cần được coi là hạ tầng thiết yếu, đi cùng với đường sá, điện nước và y tế, giáo dục.