Cảnh báo tác động – Bước phát triển trong quản trị rủi ro thiên tai

Trong bối cảnh thiên tai ngày càng diễn biến phức tạp, nâng cao chất lượng dự báo, cảnh báo không chỉ là yêu cầu chuyên môn của ngành khí tượng thủy văn (KTTV), mà còn là điều kiện quan trọng để chủ động phòng ngừa, bảo vệ tính mạng và giảm thiểu thiệt hại, tài sản của người dân. Vì vậy, công tác KTTV đang từng bước chuyển từ cung cấp thông tin về hiện tượng thiên tai sang cung cấp thông tin về những tác động có thể xảy ra, phục vụ trực tiếp công tác chỉ đạo, điều hành và tổ chức hành động sớm.

Đây là định hướng quan trọng trong phát triển dịch vụ dự báo, cảnh báo dựa trên tác động (Impact-based Forecast and Warning Services) được Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) thúc đẩy. Cách tiếp cận này góp phần chuyển trọng tâm từ nhận biết hiện tượng thiên tai sang cung cấp thông tin phục vụ quản trị rủi ro, hỗ trợ cơ quan quản lý, các ngành, địa phương và người dân chủ động đưa ra quyết định phù hợp.

Từ dự báo hiện tượng đến thông tin về tác động

Dự báo KTTV truyền thống cung cấp thông tin về các hiện tượng như bão, mưa lớn, lũ, hạn hán, nắng nóng hoặc xâm nhập mặn. Đây là nền tảng không thể thay thế để nhận diện và đánh giá nguy cơ thiên tai. Tuy nhiên, cùng một hiện tượng KTTV có thể gây ra những hậu quả rất khác nhau tùy thuộc vào mức độ phơi bày của dân cư, cơ sở hạ tầng và hoạt động kinh tế, cũng như tính dễ bị tổn thương và khả năng chống chịu của từng khu vực.

Chẳng hạn, cùng một đợt mưa lớn, khu vực có hệ thống thoát nước tốt có thể ít bị ảnh hưởng, trong khi khu vực đô thị trũng thấp, mật độ dân cư cao có thể đối mặt với ngập úng, gián đoạn giao thông và hoạt động kinh tế. Vì vậy, để thông tin dự báo thực sự hỗ trợ ra quyết định, cần kết hợp thông tin về hiện tượng KTTV với dữ liệu về đối tượng có thể chịu ảnh hưởng, điều kiện phơi bày và tính dễ bị tổn thương.

Trong cách tiếp cận này, cần phân biệt hai khái niệm có quan hệ chặt chẽ. Dự báo dựa trên tác động là cách tiếp cận phân tích, dự báo những hậu quả có thể phát sinh từ hiện tượng KTTV; cảnh báo tác động là việc truyền tải thông tin về những hậu quả đó nhằm giúp cơ quan quản lý, các ngành, địa phương và người dân nhận biết nguy cơ, chủ động ứng phó. Cả hai cùng nằm trong khuôn khổ dịch vụ dự báo, cảnh báo dựa trên tác động theo định hướng của WMO.

Việc triển khai không nhất thiết phải bắt đầu bằng những mô hình phức tạp hay hệ thống dữ liệu hoàn chỉnh cho mọi lĩnh vực. Có thể thực hiện từng bước, từ xác định các đối tượng có nguy cơ bị ảnh hưởng, phân loại mức độ tác động đến xây dựng phương pháp đánh giá định lượng khi dữ liệu và năng lực cho phép.

Từ thông tin KTTV đến quyết định ứng phó trong thực tiễn

Giá trị của cảnh báo tác động không chỉ nằm ở việc cung cấp thêm thông tin, mà ở khả năng giúp người sử dụng trả lời những câu hỏi thiết thực: khu vực nào có thể bị ảnh hưởng? Ảnh hưởng có thể nghiêm trọng đến mức nào? Cần chuẩn bị và thực hiện hành động gì, vào thời điểm nào?

Thực tiễn bước đầu cho thấy cách tiếp cận này có thể được triển khai từ cấp cơ sở. Ngày 22/10/2026, Cục Khí tượng Thủy văn phối hợp với Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) làm việc với lãnh đạo và cán bộ chuyên môn xã Nhơn Mỹ, thành phố Cần Thơ, để tham vấn xây dựng bản đồ rủi ro hạn mặn đối với sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã. Trên cơ sở bản đồ sử dụng đất và kinh nghiệm thực tiễn của địa phương, nhóm công tác cùng xác định các khu vực, giai đoạn sinh trưởng của cây lúa và cây ăn quả dễ bị ảnh hưởng theo những kịch bản hạn mặn khác nhau, đồng thời xem xét mức độ thiệt hại và biện pháp ứng phó phù hợp.

Kết quả tham vấn bước đầu cho thấy rủi ro hạn mặn phân bố không đồng đều giữa các khu vực. Đối với cây lúa, giai đoạn mạ và làm đòng có thể chịu thiệt hại đáng kể trong kịch bản hạn mặn nặng; khu vực phía đông ven sông Hậu được địa phương xác định là vùng nhạy cảm hơn. Khả năng chủ động trữ nước và vận hành công trình ngăn mặn cũng ảnh hưởng trực tiếp đến mức độ rủi ro. Những thông tin này có thể hỗ trợ địa phương xác định khu vực cần ưu tiên theo dõi, điều chỉnh lịch xuống giống, chủ động trữ nước và vận hành công trình phù hợp.

Điểm đáng chú ý là thông tin KTTV được kết nối với tri thức thực tiễn của địa phương và nhu cầu quản lý sản xuất cụ thể, qua đó từng bước chuyển từ nhận biết nguy cơ hạn mặn sang xác định đối tượng chịu ảnh hưởng và lựa chọn biện pháp ứng phó. Đây là kết quả tham vấn phục vụ xây dựng bản đồ rủi ro, cần tiếp tục được hoàn thiện, đối chiếu với dữ liệu quan trắc và kiểm chứng trong thực tiễn trước khi sử dụng như một sản phẩm cảnh báo tác động vận hành. Dù vậy, hoạt động này cho thấy ý nghĩa của sự phối hợp giữa cơ quan KTTV, tổ chức nghiên cứu và chính quyền địa phương trong phát triển thông tin phục vụ hành động sớm.

Để thực hiện hiệu quả, cần phân biệt ba yếu tố: ngưỡng hiện tượng KTTV cho biết khi nào điều kiện thời tiết, thủy văn đạt mức đáng chú ý; ngưỡng tác động cho biết khi nào hiện tượng có khả năng gây ra hậu quả đáng kể đối với một đối tượng hoặc khu vực; còn ngưỡng hành động là căn cứ hỗ trợ quyết định triển khai biện pháp ứng phó. Ba yếu tố này có liên quan nhưng không đồng nhất. Một hiện tượng đạt ngưỡng cảnh báo không có nghĩa là mọi nơi đều chịu tác động nghiêm trọng hoặc tự động phải áp dụng cùng một biện pháp ứng phó.

Bên cạnh đó, dự báo luôn tồn tại những mức độ bất định nhất định. Vì vậy, thông tin tác động cần thể hiện phù hợp khả năng xảy ra, phạm vi ảnh hưởng và mức độ tin cậy, tránh tạo cảm giác chắc chắn tuyệt đối. Cơ quan KTTV có trách nhiệm chuyên môn trong dự báo hiện tượng, cung cấp thông tin nguy cơ và phối hợp xây dựng sản phẩm cảnh báo tác động. Các bộ, ngành, địa phương và đơn vị quản lý công trình cần cung cấp thông tin thuộc phạm vi quản lý, xác định nhu cầu sử dụng, căn cứ vào thông tin dự báo hiểm họa KTTV để đánh giá rủi ro và xây dựng phương án ứng phó. Việc quyết định và tổ chức ứng phó thuộc thẩm quyền của các cơ quan có trách nhiệm theo quy định pháp luật.

Hoàn thiện hành lang pháp lý, thúc đẩy phối hợp liên ngành

Để cảnh báo tác động trở thành hoạt động nghiệp vụ có tính hệ thống, việc hoàn thiện pháp luật về KTTV cần đi cùng với đổi mới phương pháp chuyên môn và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan.

Trước hết, cần bổ sung và làm rõ cơ sở pháp lý cho dự báo, cảnh báo dựa trên tác động; xác định nguyên tắc, nội dung thông tin và trách nhiệm của các chủ thể. Nội dung bản tin cần từng bước thể hiện rõ hiện tượng, thời gian, khu vực, đối tượng có thể bị ảnh hưởng, loại và mức độ tác động dự kiến, cùng mức độ tin cậy phù hợp. Đồng thời, cần phân định rõ trách nhiệm chuyên môn của cơ quan KTTV với trách nhiệm đánh giá rủi ro, quyết định và tổ chức ứng phó của cơ quan có thẩm quyền.

Thứ hai, cần xây dựng cơ chế chia sẻ, khai thác dữ liệu liên ngành. Dữ liệu KTTV cần được kết nối với thông tin về dân cư, cơ sở hạ tầng, sản xuất, hồ chứa, công trình phòng chống thiên tai và các đối tượng có nguy cơ chịu ảnh hưởng. Việc cung cấp, chia sẻ dữ liệu cần dựa trên chức năng, nhiệm vụ và trách nhiệm quản lý của từng cơ quan, đồng thời bảo đảm yêu cầu về an toàn, bảo mật và khả năng khai thác thực tế. Không nên đặt ra yêu cầu mọi ngành, mọi địa phương phải xây dựng ngay các bộ chỉ số phơi bày và tính dễ bị tổn thương riêng biệt, mà cần có lộ trình phù hợp với năng lực và điều kiện dữ liệu.

Thứ ba, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và các phương pháp phân tích hiện đại trong xử lý dữ liệu, nâng cao chất lượng dự báo, đánh giá tác động và hỗ trợ ra quyết định. Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trong quy trình nghiệp vụ rõ ràng, có dữ liệu đủ tin cậy, cơ chế kiểm chứng và sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan liên quan.

Việc triển khai cần có trọng tâm, ưu tiên những loại hình thiên tai và khu vực có nguy cơ cao; lựa chọn các mô hình thí điểm có khả năng kiểm chứng, đánh giá hiệu quả trước khi mở rộng. Đồng thời, cần hoàn thiện cơ chế xác định trách nhiệm chuyên môn và xử lý trách nhiệm phù hợp với quy định pháp luật, quy trình nghiệp vụ và điều kiện thực tế, bảo đảm vừa nâng cao trách nhiệm giải trình, vừa tạo điều kiện cho hoạt động dự báo, cảnh báo phát triển trên cơ sở khoa học.

Hướng tới quản trị rủi ro thiên tai chủ động

Phát triển cảnh báo tác động là bước chuyển quan trọng trong hiện đại hóa ngành KTTV: từ cung cấp thông tin về hiện tượng thiên tai sang cung cấp thông tin thiết thực hơn cho quản trị rủi ro và hành động sớm. Để chuyển đổi thành công, cần đồng thời nâng cao chất lượng dự báo, hoàn thiện dữ liệu, đổi mới phương pháp chuyên môn, tăng cường phối hợp liên ngành và xác lập rõ trách nhiệm của các bên.

Mục tiêu cuối cùng không phải là tạo ra nhiều bản tin hơn, mà là giúp thông tin KTTV được hiểu đúng, sử dụng đúng và chuyển hóa kịp thời thành hành động phù hợp. Khi cảnh báo được gắn với đối tượng chịu ảnh hưởng và nhu cầu ra quyết định, ngành KTTV sẽ đóng góp trực tiếp hơn vào giảm thiểu thiệt hại do thiên tai, bảo vệ cộng đồng và nâng cao năng lực quản trị rủi ro thiên tai của đất nước.