Bão Bavi và lời cảnh báo về kỷ nguyên thời tiết cực đoan

Chuyên gia Benjamin Horton, người vừa được trao Huân chương Axford của Hội Khoa học Địa chất châu Á - châu Đại Dương – một trong những giải thưởng uy tín trong lĩnh vực khoa học khí hậu – đã đưa ra những cảnh báo đáng chú ý về xu hướng gia tăng của các hiện tượng thời tiết cực đoan trên phạm vi toàn cầu. Hiện ông đang giữ cương vị Trưởng khoa Năng lượng và Môi trường tại Đại học Thành phố Hong Kong (Trung Quốc).

Theo ông Horton, khi siêu bão Bavi đang tiến về phía Đài Loan (Trung Quốc) và khu vực duyên hải phía đông Trung Quốc đại lục, đây không chỉ là một cơn bão mạnh mà còn là lời cảnh báo rõ ràng về một giai đoạn khí hậu đầy biến động. Ông cho rằng các quy luật thời tiết từng được sử dụng để dự báo trong quá khứ đang dần mất đi tính chính xác, khiến việc đánh giá và dự báo rủi ro thiên tai trong tương lai trở nên khó khăn hơn.

Trong quá trình áp sát bờ biển Trung Quốc, mắt bão Bavi đã biến mất vào tối 9/7. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc cơn bão suy yếu. Hoàn lưu của bão vẫn duy trì cấu trúc cân đối và hoàn chỉnh, trong khi vùng mây đối lưu tiếp tục mở rộng, bao phủ diện tích khoảng 1,4 triệu km², cho thấy cơn bão vẫn tiềm ẩn sức tàn phá rất lớn.

Dẫn kết quả nghiên cứu do chính mình và các cộng sự thực hiện về siêu bão Sandy năm 2012, ông Benjamin Horton cho biết đây là một trong những thảm họa thiên nhiên nghiêm trọng nhất từng xảy ra tại miền Đông nước Mỹ, khiến gần 150 người thiệt mạng và gây thiệt hại kinh tế vượt 60 tỷ USD.

Theo ông Horton, trong điều kiện không chịu tác động của biến đổi khí hậu, một cơn bão có quy mô và cường độ tương tự Sandy chỉ xuất hiện khoảng 500 năm một lần. Tuy nhiên, dưới tác động của khí hậu đang thay đổi, tần suất xuất hiện của những cơn bão như vậy hiện được ước tính khoảng 50 năm một lần và có thể tăng lên mức 5 năm một lần vào năm 2050.

Ông nhấn mạnh rằng việc đánh giá xác suất xảy ra các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng trở nên phức tạp khi hệ thống khí hậu liên tục biến đổi. Trong bối cảnh đó, các số liệu và quy luật thời tiết trong quá khứ không còn đủ độ tin cậy để dự báo chính xác những rủi ro có thể xảy ra trong tương lai.

Chuyên gia này cũng cảnh báo Trái Đất đang tiến rất gần đến các giới hạn chịu đựng của hệ thống tự nhiên. Theo Trung tâm Phục hồi Stockholm, nhân loại đã vượt qua 7 trong số 9 ngưỡng giới hạn hành tinh quan trọng, bao gồm các vấn đề về biến đổi khí hậu, suy giảm tính toàn vẹn của sinh quyển, ô nhiễm do các hợp chất nhân tạo, axit hóa đại dương và khai thác quá mức tài nguyên đất, nước.

Không chỉ bão mạnh, các đợt nắng nóng cực đoan cũng đang đặt ra những thách thức lớn đối với công tác dự báo và ứng phó thiên tai. Ông Horton cho rằng con người không nhất thiết phải đối mặt với những đợt nắng nóng khắc nghiệt nhất trong lịch sử để xảy ra thảm họa. Chỉ một đợt nắng nóng có cường độ trung bình nhưng diễn ra trong bối cảnh biến đổi khí hậu cũng có thể tạo ra những tác động nghiêm trọng.

Ông dẫn chứng rằng mặc dù thời điểm nóng nhất tại châu Âu thường rơi vào tháng 7 và tháng 8, nhưng ngay từ tháng 5 và tháng 6 năm nay, nhiều khu vực đã liên tiếp ghi nhận các kỷ lục nhiệt độ mới. Điều này đặt ra câu hỏi về mức độ khắc nghiệt của thời tiết khi bước vào cao điểm mùa hè.

Theo ông Horton, Trái Đất không thể tiếp tục hấp thụ các đợt nắng nóng cực đoan lặp đi lặp lại mà không chịu tổn thương. Mỗi đợt nắng nóng khiến đất đai khô hơn, làm giảm khả năng điều hòa nhiệt và tạo điều kiện để những đợt nắng nóng tiếp theo trở nên gay gắt hơn. Nếu xu hướng này kéo dài, khả năng chống chịu của các hệ thống tự nhiên và xã hội có thể bị phá vỡ.

Ông cũng cảnh báo rằng sự suy giảm khả năng chống chịu của các hệ thống năng lượng, hạ tầng và xã hội dưới tác động của các hiện tượng khí hậu cực đoan liên tiếp có thể dẫn đến những thảm họa nhân đạo quy mô lớn. Thực tế trong các đợt nắng nóng gần đây tại châu Âu và Mỹ cho thấy nhiều hệ thống điện và quản lý nguồn nước đã rơi vào tình trạng quá tải, gặp nhiều khó khăn trong việc đáp ứng nhu cầu và ứng phó với các điều kiện thời tiết khắc nghiệt.

Ông Benjamin Horton bày tỏ lo ngại rằng trong tương lai, con người sẽ phải đối mặt với nhiều khó khăn hơn trong việc duy trì sức khỏe và xây dựng một cuộc sống hạnh phúc do những tác động ngày càng lớn của biến đổi thời tiết và khí hậu. Theo ông, thế giới đang bước vào một giai đoạn hoàn toàn mới, một "vùng chưa từng được biết tới", nơi các hiện tượng thời tiết cực đoan sẽ gây ra những tổn thất ngày càng nghiêm trọng khi hệ thống năng lượng, hạ tầng và xã hội phải chịu áp lực ngày một lớn.

Dù vậy, ông cũng cho rằng nhân loại đang nắm trong tay nhiều giải pháp hiệu quả nhưng vẫn chưa được khai thác đầy đủ. Những giải pháp này bao gồm đẩy mạnh chuyển đổi sang năng lượng tái tạo, nâng cao hiệu suất của pin mặt trời, ứng dụng sơn siêu trắng nhằm giảm nhiệt cho các công trình, cũng như tăng cường các giải pháp dựa vào thiên nhiên như phục hồi và bảo vệ hệ sinh thái. Theo ông Horton, thiên nhiên có khả năng phục hồi rất nhanh nếu được tạo điều kiện thích hợp. Minh chứng rõ ràng là trong giai đoạn đại dịch Covid-19, nhiều hệ sinh thái đã cải thiện đáng kể khi các hoạt động của con người suy giảm.

Thông điệp mà ông Horton muốn truyền tải là thế giới cần hành động ngay để ứng phó với biến đổi khí hậu, đồng thời đưa bảo vệ môi trường trở thành một xu hướng phổ biến trong toàn xã hội. Ông thừa nhận đây là nhiệm vụ không hề dễ dàng và đòi hỏi nhiều nỗ lực, song hoàn toàn có thể thực hiện nếu có sự chung tay của các quốc gia và cộng đồng.

Liên quan đến diễn biến của siêu bão Bavi, ông Horton cho biết việc mắt bão – vùng trời quang nằm ở trung tâm cơn bão – biến mất không đồng nghĩa với việc cơn bão suy yếu. Ngược lại, điều này cho thấy nguồn năng lượng của bão đã không còn tập trung ở vùng lõi mà lan rộng ra các dải mây và gió bao quanh, làm tăng khả năng xuất hiện mưa lớn kéo dài và kéo theo nhiều loại hình thiên tai khác. Nếu một mắt bão mới được hình thành, cơn bão hoàn toàn có thể tăng cường độ rất nhanh trong thời gian ngắn.

Theo ông Horton, những cơn bão như Bavi với diễn biến phức tạp và khả năng mạnh lên nhanh chóng đang đặt ra thách thức lớn đối với công tác dự báo khí tượng. Chỉ trong khoảng một đến hai ngày, một cơn bão có cường độ trung bình có thể phát triển thành siêu bão với sức gió tăng mạnh, làm gia tăng đáng kể nguy cơ gây ra các thảm họa thiên nhiên.

Ông cho biết quá trình tăng cường nhanh này thường được thúc đẩy bởi nền nhiệt nước biển cao bất thường kết hợp với các điều kiện khí quyển thuận lợi. Nhiều nghiên cứu khoa học hiện nay cũng cho thấy các cơn bão nhiệt đới mạnh nhất có xu hướng trở nên dữ dội hơn khi nhiệt độ đại dương tiếp tục gia tăng. Mặc dù không thể khẳng định biến đổi khí hậu là nguyên nhân trực tiếp của từng cơn bão riêng lẻ, nhưng đại dương ấm lên đã tạo điều kiện cung cấp nhiều năng lượng hơn cho các hệ thống bão phát triển.

Theo nhận định của ông Horton, biến đổi khí hậu đang tạo ra một bối cảnh mới với mức độ rủi ro cao hơn rất nhiều so với trước đây. Trong điều kiện hiện nay, ngay cả một mùa mưa bão được đánh giá ở mức trung bình cũng có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng chưa từng ghi nhận trong quá khứ. Ông nhấn mạnh rằng con người không nhất thiết phải trải qua một mùa bão đặc biệt khốc liệt mới xảy ra thảm họa; chỉ cần một mùa mưa bão thông thường kết hợp với tác động cộng hưởng của biến đổi khí hậu cũng đủ để tạo ra những thiệt hại vượt xa các kinh nghiệm trước đây.

Ông Horton cho rằng biến đổi khí hậu đang dần làm thay đổi những quy luật vốn được xem là nền tảng trong khoa học khí tượng. Khi khí hậu tiếp tục biến động theo hướng bất thường, các mô hình thống kê và phương pháp dự báo dựa trên dữ liệu thời tiết trong quá khứ sẽ ngày càng mất đi tính chính xác và giá trị tham chiếu, đòi hỏi các nhà khoa học phải phát triển những phương pháp dự báo mới phù hợp với bối cảnh khí hậu đang thay đổi nhanh chóng.